9 Mga Pang-uri at mga Pang-ukol

9-1 Pambungad

(1) Di-tiyak ang katuturan ng pang-uri (susi {U}) sa wikang Filipino (gaya ng ibang bahagi ng panalita). Gayunman may katangiang magkakasama ang ilang pulutong ng pang-uri, ngunit hindi lahat ng pang-uri.

Pansemantikang maaaring ibukod sa ibang bahagi ng panalita ang pang-uri dahil sa kaantasan (may ilang kataliwasan dahil sa semantika). Sa wikang Filipino, tungkuling pansemantika lamang ang kaantasan, iba't iba ang paraang pampalaugnayan at pampalaanyuan upang tuparin ang kaantasan. Hindi ito paradigma.

Malaking pulutong ang pang-uring may unlaping ma-. Mayroon itong anyong pangmaramihang binubuo sa pamamagitan ng pag-uulit na pantig na di-dinidiinan. Maaaring ipaligay na paradigma (kahit maliit) ang anyong ito. Malinaw na napagbubukod ito sa anyong makadiwang ma- {15-3.2 (2)}.

(2) Ang pariralang pang-uri ang pariralang pangnilalamang may pang-uri bilang salitang pang-ubod {1-6.2 (1)}. Malimit pang-uri lamang ang pariralang pang-uri.

Maaaring ipaugnay nang makaturing sa pariralang pangngalan ang halos lahat ng pang-uri {8-7.1}. Kung gayon ginagamit ang pang-angkop (panlapag ang yari). Karaniwang iuna ang pang-uri sa pangngalan. Dito maaaring ibukod sa pangngalang makaturing ang pang-uring makaturing. Inihuhuli ang pangngalan makaturing {8-7.4} {8-8.1}. Magkatulad ang palaugnayan ng pang-uring makaturing at anyong pandiwang makaturing (pandiwari), maaaring ibukod ang dalawa dahil sa palaanyuan.

Maaaring bumuo ng panaguri o paniyak ang karamihan ng pang-uri {2-4.7}.

(3) Kahirapang saligan ang pagbubukod ng pang-uri sa pangngalan. Pansemantikang naglalarawan ng katangian ang pang-uri. Kung tao o bagay na may katangiang ito ang inilalarawan, maaaring maging pangngalan ang pang-uri (sa wikang Aleman 'reich' at 'der Reiche'). Sa wikang pang-Europang may banghay na mahina ay maaaring maging pareho nang pampalaanyuan ang dalawa (sa wikang Inggles 'rich' at 'the rich'). Sa Filipinong halos-walang-banghay may pang-uri na puspusang magkatulad nang pampalaanyuan sa pangngalan.

Karaniwang maaaring ibukod ang pang-uri sa pangngalan sa pangungusap na pagtanggi. Ginagamit ang hindị kung pang-uri, samantalang walạ kung pangngalan {10-5}.

May kaibahan ng diin lamang sa pangngalan ang iba pang pulutong ng pang-uring walang panlapi. Pag may paglalapi, panlapi ding makangalan ang halos lahat ng panlapi ng pang-uri (hindi pamaraang baligtad!). Isa sa mga halimbawa sa pang-uri at pangngalan ang unlaping pang-, samantalang pangngalan lamang ang taga-. Bukod dito maraming pang-uri ang maaaring magamit na pangngalan {9-2.6}.

Maaaring ipaugnay nang makaturing sa pariralang pangngalan ang halos lahat ng pang-uri. Walang katangiang ganito ang pang-abay. Dito maaaring ibukod ang pang-uri sa pang-abay {10-1 (2)}. Kasalungat ng pang-uri, madalang ang paggamit ng pang-abay bilang panaguri.

Pang-uri ang mga pamilang na patakaran, panunuran at iba pa {9-6}.

(4) Salitang pangnilalaman ang pang-ukol (susi {O}) {9-7}. Kawangis ito ng pang-uri, pang-abay at pangatnig.


9-2 Pagbuo ng pang-uri

9-2.1 Pang-uring walang panlapi

(1) Pangngalan ang karamihan sa salitang-ugat sa wikang Filipino. Bukod dito, may ilang salitang-ugat na pang-uri [1]. Magkapareho sa salitang-ugat na makangalan ang isa pang pangkat ng pang-uri [2] {9K-211} o hinango ang pang-uri sa pamamagitan ng pagpalit ng diin [3 4]. Sa ganitong mga kalagayan, may diin ang huling pantig ng pang-uri samantalang nasa pantig mula sa huli ang diin ng pangngalan {15-2.1 (4)}. Mayroon ding pang-uring may pag-uulit ng ugat-salita [5].

Pangngalan {N}Pang-uri {U}

[1]  ganạp
[2]bata bata
[3]buhay buhạy
[4]putol putọl
[5]sunọd sunụd-sunọd

(2) Tanging pangkat ang ilang pang-uring may huling tunog na -t [6]. Nanggaling ito mula sa pagkakasamang may at; noong sinulat nang may kudlit (halimbawa: Galing sa bawa at ang bawa't at sa baybay na kasalukuyan ang <bawat>). Nagagamit na panuring na iniuuna sa pangngalan ang pang-uring ito at wala itong pang-angkop alinsunud sa pinanggalingan nito. Tanging yari ang bawat isạ [7]. Ang bawat ay panuring sa pamilang na isạ na nagagamit na pangngalan. Kung panuring sa loob ng paniyak ang bawat ay maaaring kaltasin ang panandang ang {2-4.1 (3)}.

 
[6]Puno ng pasakit ang bawat araw. {W Damaso 4.3}
[7]Dumating sila sa puntong pareho silang nagsasabi na mahal nila ang bawat isa. {W Suyuan 5.5} (3 lahok na ganito sa Pagtitipong Panggawaan.)

May tanging gawi ang salitang hiram na Espanyol na para. Ipinapalagay itong pang-uri o pang-uri na ginagamit bilang pang-abay {13K-5232 (3)}.


9-2.2 Pang-uring may panlapi

Maraming panlapi ang wikang Filipino upang bumuo ng pang-uri. Ginagamit din ang karamihan ng panlaping ito upang bumuo ng pangngalan, pang-abay at pandiwa {15-3.1}.

-ansukdulan
-iniyakin
di-Kasalungat di-masayạ
ka-Sa halip ng ma- sa tanong Gaanọ ka kataạs?
ka-Naghahambing kahambịng kasunọd katulad
ka--ankatamtaman
kaka-Lubhang marami o kaunti kakaunt
ka- kay-Bulalas Kay-gandạ! Kabaịt!
ma-Pag-aari ng katangian magandạ {9-2.2.1}
ma-&-Pag-aari ng katangian (maramihan) magagandạ {9-2.2.1}
ma--anmadalian {9K-221}
ma--inmasunurin {9K-221}
mag- magkabil
magka-
magkaka-
Kaugnay sa isa't isa magkabagay magkahambịng
maka-Kapanig makaluma {9K-222}
mala-Kalahati; katulad ng malasebo mala-Marcos
mapạg-
mapạgma-
May kapurihan; napakalimitmapạgbigạy mapạgmataạs
mapang- mapaminsala
may-Pagkamay-ari may-bantạy may-lamạn may-sakịt {4-3 (4)}
naka- nakatanod {9K-222}
naka-&- nakahihiy {9K-222}
naka- Pandiwari ng pandiwang maka- nakatipịd
nakaka- nakakahiy
pa-Dako o paraan pabab Pa-Maynila paakyạt pasayạw
pa--inpatabain {9K-221}
pala- Napakahilig o napakalimit palabihịs
pampa- pampalakị, {13-5.2.3 (2)}
pang-Paggamit, layunin pambahay pangkalahatạn {9K-223}
sa--an. sapilitạn  

9-2.2.1 Pang-uring ma-

(1) Ginagamit ang unlaping ma- upang bumuo ng pandiwa at pang-uri {15-3.2}. May anyong pangmaramihan ang lahat ng pang-uri na ma-, binubuo ito sa pamamagitan ng pag-uulit ng pantig [1b 2b] (susi {U/M}). Kahit maliit, paradigma ito. Kasalungat ng pag-uulit ng pantig sa banghay ng pandiwa ay di-dinidiinan ang pantig na inuulit ng pang-uring pangmaramihan. Karaniwan itong nagagamit na panuring [1b]; maaari pati ang panaguri [2b]. Mayroon ding anyong ganito ang pang-uring ma--in [3]. Sa pagbuo ng pasukdol sa pamamagitan ng napaka- ay kinakaltas ang unlaping ma- [4], ngunit hindi sa pasukdol na may pinaka- [5].

 
[1][a] Mga bulaklak na maganda. [b] Bulaklak na magaganda.
[2][a] Maganda ang mga bulaklak. [b] Magaganda ang bulaklak.
Iba pang mga halimbawa{9K-2211}.
[3]Masusunurin ang mag-aaral ko.
[4]Ang pangarap at hinaharap ng napakaraming anak ng mga magsasaka, ... {W Almario 2007 3.8}
[5]Siya ang may pinakamalawak na sakop na bukirin sa aming lugar. {W Pagbabalik 3.12}

(2) Mas malimit ang pang-uring may unlaping ma- kaysa sa walang panlapi; mga una ang pinakamalaking pangkat ng pang-uri. May ilang angkang-salitang may pang-uri walang panlapi at sa tabi nito may pang-uring ma- (halimbawa: itịm - maitịm, payapa - mapayapa).


9-2.3 Pang-uring hango sa panghalip na pamatlig

Pang-uri ang hinahango sa panghalip na pamatlig; mayroon din itong tatlong panauhan [1 2] (susi {U/HP/1} hanggang {U/HP/3}). Maaari itong magamit na panuring [5 6] o pang-abay [7].

 Malapit sa
nagsasalita

Unang panauhan
Malapit sa
kinakausap

Ikalawang panauhan
Malayo
 

Ikatlong panauhan

[1]ganitọ ganyạn, ganiyạn ganoọn{U/HP}
[2].. gayọn{U/HP}
[3]nanditọ,
nandiritọ
nandiyạn,
nandiriyạn
nandoọn,
nandoroọn
{DT00}
[4]naritọ, nariritọnariyạn, naririyạnnaroọn, naroroọn{DT00}

 
[5]Hindi kahihiyan ang ganyang pagniniig at pagyayakapan? {W Nanyang 22.22} {U/HP/2}
[6]Isang ganito at isang ganiyan. (Kinaltas ang pangngalan.) {U/HP/1} {U/HP/2}
[7]Huwag ka ngang magsalita nang ganyan. {W Laruang Krus 3.3} {A/U/HP/1}

Hindi pang-uri ang anyong [3 4], ngunit anyong makadiwa {7K-112}. Nagagamit itong panaguri at pandiwaring makaturing.


9-2.4 Pang-uring panaklaw

Maaaring mapasama ang pang-abay na man (pati mas madalang kahit) sa pang-uri na pananong {8-4.4.1}. Kinalabasan nito ang pang-uring panaklaw (susi {US}) [1-4].

 
[1]Yong malaya kong magagawa ang alinmang gusto ko. {W Estranghera 3.4}
[2]Wala ni sinumang tao ang maaari kong malapitan. {W Damaso 4.3}
[3]... anumang wikang di-kapamilya ng mga wika natin. {W Almario 2007 3.4}
[4]... isang klase ng putik na hindi kayang ialis ng tubig o ng kahit ano pa mang panglinis. {W Damaso 4.5}

9-2.5 Iba pang pang-uri

Maaaring bumuo ng pang-uri sa pamamagitan ng pag-uulit ng ugat (halimbawa: sunụd-sunọd). Kung ginagamit ang ugat-salita bilang pang-uri, pinapalakas ang kahulugan kung may pag-uulit ng ugat (halimbawa: pantạypantạy-pantạy).

Maaaring itambal ang dalawang pangngalan o pang-uri upang buuin ang bagong pang-uri. Hinggil sa paggamit ng pang-angkop mabisa ang tuntunin ng pangngalang tambalan {8-2.2}. Halimbawa: kapụs-palad {U.N}.

Maaaring gamitin gaya ng pang-uri ang anyong ANG ng panghalip na pamatlig bilang panuring {8-7.3}.


9-2.6 Pang-uring nagagamit na pangngalan

Maaaring magamit na pangngalan ang pang-uri. Kung ganito ngalang pangkalahatan ang inilalarawan nito; kumakatawan sa katangiang magkasanib ng pulutong ang pang-uri. Sa wikang Filipino, walang tanging anyong pampalaanyuan ang pang-uring makangalan, dahil dito mahirap ang pagbubukod ng pang-uring tumpak at pang-uring makangalan {9-1 (3)}. Tinatawag naming paggamit na makangalan ang mga kalagayan kung saan karaniwang hindi maaari ang yaring may pang-uri. Mga halimbawa ang paggamit ng pantukoy na pangmaramihang mga [1 2]. Hindi nagiging pangngalan ang panuring sa pariralang pangngalan kung saan kinaltas ang salitang pang-ubod nito. {8-6.2}.

 
[1]Para sa mga mabubuti ang langit sa kaitaasan at para sa masasama ang impiyerno sa ilalim ng lupa. {W Ambrosio 2006 1.2}{Y/M N/U/M}
[2]Lunsaran ito ng pagtatagpo ng mga karanasang nagkakaiba-iba ng mga mamamayan. {W Plano 3.25} {Y/M N/U/M}

9-3 Kaantasan ng pang-uri

Upang tuparin ang kaantasan ng pang-uri ay ginagamit ang iba't ibang kasangkapang pampalaugnayan at pampalaanyuan. Dapat ipalagay na tungkuling pansemantika ang mga anyo ng kaantasan na walang pamamaraan at walang paradigma. Dahil dito, yaring walang pang-uri ang maaari ding ibilang na bahagi ng kaantasan [16 ...]. Sa pangungusap na [22b ...] inilalarawan ang bagay sa pamamagitan ng pantuwid na makaturing, walang paniyak ang pangungusap. Sumusunod kami sa pag-uuri nina { Aganan 1999 p. 44 ff.}.

 
(1) Hambingang magkatulad
[1]ka-Kapangalan ko ang nanay niya. {U?N/ka-}
[2]sing-Singtapang ni A. {U/sing-}
[3]kasing-Kasingkupad ng suso. {U/kasing-}
[4]ga-Gabahay.{U/N/ga-}
[5]gangga-Mga batong ganggaelepante. {U/N/gangga-}
[6]ga- ka-Galangit kataas. {U/N/ga- U/ka-}
[7]gaga-Gagabutil na buhangin. {U/N/gaga-}

(2) Hambingang palamang {9K-301}
[8]sa, kayMatulin siya kay Pedro. (Ginagamit lamang ang anyong itong walang kaysa kung walang pagkaunawang mali. Sa pangungusap na Mabait siya kaysa sa akin. kailangan ang kaysa dahil iba ang kahulugan ng pangungusap na Mabait siya sa akin.){P-K}
[9]kaysạ Mataas ang Mayon kaysa Taal.{O/kaysa}
[10]kaysạ sa, kayMabait siya kaysa kay Pedro.{O/kaysa P-K}
[11]mas ... sa, kay Mas maganda siya kay Rosa.{A/mas P-K}
[12]lalo ... kaysạLalong mahaba ang gabi kaysa araw kung Disyembre.{A/lalo.TL O}
[13]higịt ... kaysạ Higit na matapang siya kaysa akin. {A/higit TL O}
[14]labis ... kaysạ Labis na magaling kaysa kay Bert si Ana. {A/labis TL O P-K}

(3) Hambingang pasahol
[15]di-gaanọ tulad Di-gaanong masarap ang santol tulad ng mangga.{A/di-gaano.TL A/tulad}
[16]di-gasino tulad Di-gasinong kumain ako tulad ng kapatid ko. {A/di-gasino.TL A/tulad}
[17]di-masyado Di-masyadong mahalaga.{A/di-masyado.TL}
[18]di-lubh Di-lubhang mahalaga.{A/di-lubha.TL}

(4) Katamtaman
[19]mẹdyo Medyo masama ang aking pakiramdam. {A/medyo}
[20]&&Mabuti-buti na ngayon ang kanyang kalagayan.{U/&&}

(5) Pasukdol
[21]{TL}Matapang na matapang si Bert. {U TL U}
[22]napaka-[a] Napakaganda. [b] Napaka-ingay nila sa klase. {13K-2323}{U/napaka-}
[23]lubh Lubhang nakatutuwa.{A/lubha.TL}
[24]pinaka-Pinakamalakas si D. sa lahat ng mga manggagawa.{U/pinaka-}
[25]pagka-&&-Pagkalakas-lakas. {N/pagka-&&}
[26]kayKay ganda ni Maria. {M?/kay N?}
[27]kay &&Kay bait-bait! {M?/kay X/&&}
[28]angAng ganda ni Maria! (Ipinipalagay naming pang-abay na untaga ang ang na di-karaniwan sa [28 29].) {A/ang}
[29]ang &&Ang ganda-ganda! {A/ang X/&&}
[30]ano[a] Anong laki! [b] Anong ganda ni Maria!{U/HN.TL}
[31]ka-&&-anKalaki-lakihan ng mga bata. {N?/ka-&&-an}
[32]Gaya ng pasukdol ang ipinapahayag nang pansemantika ng iba pang salita at pariralang may totoọ o ubod

Nagpapakita ang talahanayan na bumubuo ng marami sa mga anyong makaantas sa pamamagitan ng panlapi o pang-abay. Halos palaging humalili ang pang-abay na hiniram sa wikang Espanyol na mas [11] sa pang-abay na katutubong lalo, higịt at labis [12-14], ngunit nanatili ang palaugnayan nito. Isapantig ang mas at wala itong pang-angkop {D/TL0} {5-2.2 (2)}.


9-4 Mga bahagi ng pariralang pang-uri

9-4.1 Pantuwid sa pariralang pang-uri

Itinuturing sa pantuwid ang ilang pang-uri, bahagi ng pariralang pang-uri ang pantuwid {9K-411}. Malimit na naglalarawan ang pang-uring ito ng paghahambing [1]. Sa tulong ng unlaping kay- at ka- ay binubuo ang anyo na naglalarawan ng panawag [3]. Maaaring ginagamit ang pang-uring may pantuwid bilang panuring sa loob ng pariralang pangngalan o pang-uri [4]. Dahil sa pantuwid na sumusunod ay inihuhuli ang pang-uring makaturing na ito.

 
[1]Gusto kong malaya katulad ng mga ibon. {W Estranghera 3.6}
[2]Puno ng pasakit ang bawat araw. {W Damaso 4.3}
[3]Kayganda ng tanawin sa dagat.
[4]Gusto ko ng sapatos na kapula ng panyong iyon.
[5]Mahaba ng isang metro ang patpat.

9-4.2 Pandako sa pariralang pang-uri

Ilang pang-uri ang itinuturing sa pandako; bahagi ng pariralang pang-uri ang pandako [1 2] {9K-421}. Kung kailangan ang pandako upang bigyan ng kabuluhan ang pang-uri [1 2] ay may susing {UK} ang pang-uri. Malimit ang yaring gaya ng [3] na pampalaugnayang pang-uri na may pandako; pansemantikang kawangis sa pariralang pangngalan.

 
[1]Kaya't naisipan kong lumuwas ng Maynila kung saan siya tumitigil ayon kay Lola. {W Damaso 4.2}{UK P-K}
[2]Tulad ng dapat asahan, marami sa mga mag-aaral ang nahihirapan. {W Plano 3.2} {U P-K}
[3]Isa ako sa mga naging ninong ni Angela. {W Angela 3.16} {GTT U P-K}

9-4.3 Panlapag sa pariralang pang-uri

(1) Pandiwa bilang panlapag sa pariralang pang-uri.
May pang-uring na ipinapaugnay sa pandiwa [1 2]. Nasa pawatas ang pandiwa sa pariralang pang-uri. Karaniwang ginagamit ang pang-angkop [1b 2b].

 
[1][a] Bawal pumasok. (Walang pang-angkop, marahil na hindi paglapag.)
 [b] Bawal nga sa iyong kumain ng sigarilyo. {W Ulan 20.12} (May pang-angkop, halatang panlapag, marahil panuring ang kumain ng sigarilyo.)
[2][a] Wala namang nagsabi na hindi ako marunong mag-Ingles. {W Cao 3.15}
 [b] ... marunong din siyang magdala ng damit. {W Karla 5.206}

(2) Pang-abay bilang panlapag sa pariralang pang-uri.
Pang-abay ang ginagamit upang buuin ang hambingang palamang [3 4] {9-3 (2)}. Ang yaring gaya ng [5] ay pang-uri na may pang-abay na pananong at sa [6-9] pang-uring makaabay bilang panuring. Karaniwang ginagamit ang pang-angkop ([6-8], gayunman [9]).

 
[3]Higit na mabuti ang magbus.
[4]Mas maganda. (Walang pang-angkop ang mas {5-2.2 (2)}.)
[5]Dapat na matiyak kung gaano karami ang kumuha ng Filipino bilang kurso ... {W Cao 2013 3.26} (Walang pang-angkop ang gaano, gayunman panlapag {12-2.3}.)
[6]Binging bingi siya.
[7]... mukhang pagod ka. {W Karla 5.205} (Tumuturing ang pang-abay na mukha sa pang-uring pagod: Magaling ang pangungusap Pagod ka.; hindi maaari ang Mukha ka..)
[8](Buhok na) itim na itim na katulad ng sa gabi. { Liwayway 26 Nob 2007 Juan Tamad}
[9]Gusto kong malaya katulad ng mga ibon. {W Estranghera 3.4} (Malimit na walang pang-angkop ang katulad at gaya.)

9-5 Paggamit ng pariralang pang-uri

Maaaring bumubuo ng panaguri at paniyak ng pangungusap ang pang-uri [1 2] {2-4.7}; walang pandiwa ang pangungusap na ito. Saka maaaring iugnay sa pangngalan ang pang-uri bilang panuring [3] {8-7.1} o gamitin bilang pang-abay [4] {10-2.4}. Maaaring kamukha sa pariralang pang-uri ang pariralang pangngalan kung kinaltas ang salitang pang-ubod nito; kunwaring pang-uring makaturing ang salitang pang-ubod ng parirala {6-6.2}.

 
[1]Maganda ang bulaklak.{P-P=P-U}
[2]Alin sa mga kapatid ang maganda? {P-T=P-U}
[3][a] Magandang bahay. [b] Bahay na maganda. {P-N(U.TL N)}
[4]Mabilis na dumating ang kaibigan ko. {P-D(A/U TL ..)}

9-5.1 Θ Pariralang pang-uri

Sa Patakaran pariralang pangnilalaman ang pariralang pang-uri.

 Paggamit ng
pariralang pang-uri
Mga bahagi ng pariralang pang-uri
(sa tabi ng pang-uri)

[1]Panaguri {2-4.7}
[2]Paniyak {2-4.7}
[3]Panlapag (Panuring sa pangngalan) {8-7.1}
[4]Pang-uring makaabay {10-2.4}
[5]Pantuwid bilang panuring {9-4.1}
[6]Pandako bilang panuring {9-4.2}
[7]Panlapag bilang panuring {9-4.3}

9-6 Mga pamilang

9-6.1 Pamilang na patakaran

Nasa talahanayang sumusunod ang pamilang na patakaran (susi {UB/T}).

isạ = 1 labịng-isạ = 11  sandaạn = 100
dalawạ = 2 labịndalawạ = 12dalawamp = 20 dalawạng daạn = 200
tatlọ = 3 labịntatlọ = 13tatlump = 30 tatlọng daạn = 300
apat = 4 labịng-apat = 14apatnap = 40 apat na daạn = 400
limạ = 5 labịnlimạ = 15limamp = 50 limạng daạn = 500
anim = 6 labịng-anim = 16animnap = 60 anim na daạn = 600
pitọ = 7 labịmpitọ = 17pitump = 70 pitọng daạn = 700
walọ = 8 labịng-walọ = 18walump = 80 walọng daạn = 800
siyạm = 9 labịnsiyạm = 19siyamnap = 90 siyạm na daạn = 900
samp = 10   sanlibo = 1000
tatlọng libo't dalawạng daan at limampụ't pitọ = 3257 sang-angaw
 = 1 000 000

Hinango sa ugat na pụ ang bilang na sampụ hanggang siyamnapụ (|isa+na+pu|, |siyam+na+pu|).


9-6.2 Pamilang na panunuran

una

Binubuo sa pamamagitan ng unlaping ika- at pang- ang pamilang na panunuran (susi {UB/R}). Mas pormalan ang ika-; palagi itong ginagamit sa kahanayan. Karaniwan para sa maliit na bilang ang pang-. Pati bilang na panunuran ang pang-uring pananong na ikailạn at pang-ilạn.

May yaring tiwali at pagbabago ng tunog. Para sa pamilang na panunuran ng isạ ay ginagamit ang salitang hiram na Espanyol na una. Hindi alinsunod sa tuntunin ng pagbabago ng tunog ang salitang pangalawạ at pangatlọ {14-2.5.2 (3)}.

Ginagamit para sa petsa at oras ang pamilang na panunuran {9-6.6}. Pagsusulat ng pamilang na panunuran tingnan sa {9K-621}.

ikalawạ = ika-2 pangalawạ
ikatlọ = ika-3 pangatlọ
ikaapat = ika-4 pang-apat
ikalimạ = ika-5 panlimạ
ikaanim = ika-6 pang-anim
ikapitọ = ika-7 pampitọ
ikawalọ = ika-8 pangwalọ
ikasiyạm = ika-9 pansiyạm
ikasamp = ika-10 pansamp
ikalabịng-isạ = ika-11
ikasandaạn = ika-100

9-6.3 Pamilang na pamahagi

Binubuo sa pamamagitan ng unlaping ka- [1 2] o sangka- [3] ang pamilang na pamahagi (susi {UB/B}). Maaari ding gamitin ang anyong ika- ng pamilang na panunuran sa halip nito [5]. Ginagamit ang salitang bahagdạn para sa bahagi ng isang daan (%, porsiyento) [6].

 
[1]Kaapat (1/4). Kalimạ (1/5). Karaniwan
[2][a] Kalahati (1/2). [b] Katlọ (1/3). [c] Kapat (1/4) . [d] Kanim (1/6). [e] Kapul (1/10).Tiwali
[3]Sangkalimạ (1/5).
[4][a] Anim na kapitọ (6/7). [b] Limạng-kawalọ (5/8).
[5][a] Ikatlọ (1/3). [b] Ikasamp (1/10).
[6]Dalawampụng bahagdạn (20 %).

9-6.4 Pamilang na Espanyol

Malimit na ginagamit ang pamilang na patakarang Espanyol lalo na upang ipahayag ang oras at pera. Iniaangkop sa Filipino ang palabaybayan.

uno, una = 1ọnse = 11  siyẹnto = 100
dos = 2dose = 12beinte, bẹnte = 20 dos siyẹntos = 200
tres = 3trese = 13treinta, trẹnta = 30 tres siyẹntos = 300
kuwạdro = 4katọrse = 14kuwarẹnta = 40 kuwạdro siyẹntos = 400
sịnko = 5kịnse = 15sinkuwẹnta = 50 sịnko siyẹntos = 500
seis = 6disiseis = 16sesẹnta = 60 seis siyẹntos = 600
siyete = 7disisiyete = 17setẹnta = 70 siyete siyẹntos = 700
ọtso = 8disiọtso = 18otsẹnta = 80 ọtso siyẹntos = 800
nuwebe = 9disinuwebe = 19nobẹnta = 90 nuwebe siyẹntos = 900
diyẹs = 10   mil = 1000
tres kuwarẹnta = 3.40 PHP   alas sịnko kuwarẹnta = 17:40milyọn = 1 000 000


9-6.5 Pamilang na may panlapi

Sa pamamagitan ng paglalapi [1-8], pag-uulit ng pantig [9] o ugat [10] ay binubuo ang anyong pamilang na sumusunod (hindi man sa lahat ng bilang):

 
[1]ika-Pamilang na panunuranIka-apat. {UB/R}
[2]ka-Pamilang na pamahagiAnim na kapitọ (6/7).{UB/B}
[3]mag-PaghahatiMag-apat. {DT00}
[4]maka-Beses [a] Makaapat. [b] Makailạn
[5]mang- Mangdaạn.
[6]pang-Pamilang na panunuran Pang-apat.{UB/R}
[7]sangka-Pamilang na pamahagiSangkalimạ (1/5).{UB/B}
[8]tig- PatakdaTig-isạ.
[9]{&..}Patakda[a] Iisạ. [b] Tatatlọ.
[10]{..&&}Palansak[a] Isạ-isạ. [b] Dala-dalawạ.

9-6.6 Petsa at oras

Binubuo sa pamamagitan ng pamilang na panunurang may unlaping ika- ang araw ng petsang sinasalita [1]. Salitang hiram na Espanyol ang tawag ng mga buwan. Madalang na ginagamit ang bilang na Espanyol na may unlaping a- para sa araw [2]. Malimit ginagamit ang petsang Inggles, lalo na kung idinadagdag ang bilang ng taon. Pagsusulat ng petsa at oras sa bilang tingnan sa {9K-621}.

 
[1]Ikalabing-lima ng Enero.
[2][a] A-tres ng Mayo.   [b] A-onse ng buwang kasalukuyan.

Binubuo din sa pamamgitan ng pamilang na panunurang may unlaping ika- ang oras. Minsan may dagdag ng salitang oras ang unang oras; walang dagdag ang iba pang oras. Para sa mga minuto ay ginagamit ang pamilang na patakaran, inihuhuli sa oras ang at ... minuto. Kalimitang ginagamit ang at kalahati. Sa Filipino hindi pa ipinapasok ang araw ng 24 oras

Mas malimit na ginagamit ang bilang na Espanyol upang ipahayag ang oras [3] dahil ipinasok ng Espanyol ang pagbilang ng oras. Kung kailangan dinadagdagan ang Filipinong bahagi ng araw [4 6]. Maaaring iuna ang mga upang ipahayag na 'di-wasto, di-husto' [5] {10-2.2 (2)}. Maaaring iuna sa unlaping ika- ang pangalawang unlaping pang- sa petsa at oras [6].

 
[3][a] A la una. 01:00 o 13:00 [b] Alas tres kuwarẹnta. 03:40 o 15:40 [c] Alas otso y medya. 08:30 o 20:30 [d] Alas diyes y kuwarto. 10:15 o 22:15
[4]A la una nang hapon. 13:00.
[5]Mga ikatlo, mga alas tres.
[6]Pang-ikalima nang hapon. 17:00.

9-6.7 Pamparami

Pamparami ang mga salitang ipinapahayag ang daming di-binibilang. May iba't ibang yari upang ipahayag ito [1-4]. Maaari ding magamit na pang-abay ang pamparami [5].

 
[1]Buong bayan. Kaunting asin. Maraming pera. Ilang batang lalaki.
[2]Kulang ang pera.
[3]Lahat ng pera.
[4]Tapos na ang lahat ng trabaho.
[5]Tapos nang lahat ang trabaho. {11-8}

9-7 Mga pang-ukol at mga pariralang pang-ukol

9-7.1 Pang-ukol

(1) May pulutong ng salitang bumubuo ng pariralang may kahulugang panlunan, pamanahon, pansanhi at pamaraan. Itinatawag itong pang-ukol (susi {O}, halimbawa: mula, tungkọl, para). May tanging nilalamang pansemantika ang pang-ukol, nabibilang ito sa salitang pangnilalaman.

Talaan ng pang-ukol {9K-711}.
Dalasan ng paggamit ng pang-ukol {9K-712}.

(2) Karaniwan, dalapantig na salitang-ugat ang pang-ukol. Marami sa mga ito ang may angkang-salita.

May magkatulad na salita bilang pang-uri, pang-abay o pangngalan ang ilan sa mga pang-ukol. Maaari ring magamit na pangatnig ang ilan, di-maliwanag ang sakop ng pagsanib ng pang-ukol at pangatnig.


9-7.2 Pariralang pang-ukol

(1) Pariralang pangnilalaman ang pariralang pang-ukol (susi {P-O}). Salitang-ubod nito ang pang-ukol. Palaging may panuring ang pang-ukol, hindi kailanman nag-iisa ang pang-ukol sa parirala. Sa karamihan pandakong may sa ang panuring [1-6 7a]. Maaari ding pariralang pang-abay [7b 8] o pariralang pangngalan [9] (minsan sugnay [13-15]) ang panuring. Palaging nasa unahan ng parirala ang pang-ukol.

Walang pang-angkop sa pagitan ng pang-ukol at panuring nito (kataliwasan yata hanggạng).

 
[1]Wala siyang pakialam kung anuman ang sasabihin ng ibang tao tungkol sa kanya. {W Estranghera 3.2}{P-0=P-O(O P-K)}
[2]... sumisilip pa rin ang bagong pag-asa para sa kanya. {W Estranghera 3.10} (Pampalaugnayang pariralang pang-umpog ang para sa kanya, gayunman pansemantikang panuring sa pag-asa.) {P-0=P-O(O P-K)}
[3]Makakausap sila ukol sa kanyang mga sinusulat. (Pampalaugnayang pariralang pang-umpog ang ukol sa ..., gayunman pansemantikang maaaring ipalagay na kawani ng pandiwa.) {P-0=P-O(O P-K)}
[4]Sa pinakakomedor, may isang malaking mesa na para sa lahat. {W Anak ng Lupa 3.4}{P-L=P-O(O P-K)}
[5]Tungkol sa aking gawi ang pangaral niya.{P-P=P-O(O P-K)}
[6]Ayaw ko munang isipin ang tungkol sa pag-aasawa. { Perdon 2003 p. 84} {P-S=P-O(O P-K)}
[7][a] Minsan, sa pag-uwi ko buhat sa paaralan ... {W Dayuhan 3.13} {P-O(O P-K)}
 [b] ... konsepto ng "bansa" ayon sa makabansang liberalismo buhat noong Rebolusyong Pranses. {W Salazar 1996 1.1.9} {P-O(O P-A)}
[8]Mula kaninang umaga.{P-O(O P-A)}
[9]Bilang sagot, itinaas ni Tan Sua ang malaking kamay. {W Nanyang 11.14} {P-O(O N)}

(2) Malaya sa pangungusap at dahil dito pariralang pang-umpog ang karamihan ng pariralang pang-ukol [1-3] {5-3}. Nabibilang din dito ang pariralang na pampalaugnayang malaya at pansemantikang pang-ibaba sa ibang parirala {5-3 (3)}. Maaaring sa ibaba ng pangngalan [2] o ng pandiwa. Pag ikawala ay pakunwari itong kawani ng pandiwa [3]. Sa karamihan, nasa simula ng pangungusap ang pariralang pang-ukol na malaya. Sa iba ding katatayuan sa pangungusap wala itong pananda.

Mayroon ding pariralang pang-ukol na nagagamit na "tunay" na panuring sa pangngalan; may pang-angkop ang yaring ito [4] {8-7.6 (3)}. Pinipili ito upang liwanagin ang kaugnayang malapit ng panuring sa pangngalan. Mas maluwag ang kaugnayan kung pinipili ang pariralang pang-ukol na malayang walang pang-angkop.

Madalang ang pariralang pang-ukol bilang panaguri [5] at mas madalang bilang paniyak [6] {2-4.7 (3)}.

(3) Pang-abay na hutaga ang maaaring isingit sa pagitan ng pang-ukol at panuring [10]; ito'y pangalawang panuring sa tabi ng panuring naturan sa itaas. Hindi maaaring bumuo ng panggitagang paniyak [11b].

 
[10]... para rin sa aking kapakanan. {W Estranghera 3.8} {P-O(ICD)}
[11][a] Ukol sa kanyang mga sinusulat makakausap sila. [0] [b] Ukol sila(ng) sa kanyang mga sinusulat makakausap. (Tingnan din sa [3].){P-O(ICS)}

(4) May pangngalan, pang-uri at pangatnig na magkaparehong salita gaya ng pang-ukol. Dapat nitong ihiwalay:

 
[12]Galing siya sa Maynila.{P-P=P-A}
[13]Ang lungkot ng ilang buwan buhat nang umalis sina Ate ay unti-unti na sanang napapawi {W Dayuhan 3.11}{P-O(O S-K)}
[14]Nag-aalaga siya ng baboy, bukod sa nagtatrabaho siya sa bukid.
[15]Maliban kung may pera si Rosa, hindi tayo makakapasok sa sine

Pang-ukol at pariralang pang-ukol sa aghamwika {9K-721 }.


9-7.3 Θ Pariralang pang-ukol sa Patakaran

(1) Sa Patakaran pariralang pangnilalan ang pariralang pang-ukol.

 Paggamit ng pariralang pang-ukol Mga bahagi ng pariralang pang-ukol (sa tabi ng pang-ukol)

[1]Pang-umpog {5-3}
[2]Panlapag (Panuring sa pangngalan) {8-7.6 (3)}
[3]Panaguri {2-4.7 (3)}
[4]Paniyak {2-4.7 (3)}
[5]Pariralang pandako {4-2.1(3)}
[6]Pariralang pang-abay {9-7.2 (1)}
[7]Pariralang pangngalan {9K-711}

(2) Pampalaugnayang may dalawang sariling katangian ang pariralang pang-ukol {1-6.2 (2)}:


Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_J.htm
06 Enero 2011 / 12 Oktubre 2016

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 9 Mga Pang-uri

Simula ng talaksan   9K   Palaugnayan
Wikang Filipino   Fisyntag