9 Mga Pang-uri at mga Pariralang Pang-uri

9-1 Pambungad

(1) Di-tiyak ang katuturan ng pang-uri (susi {U}) sa wikang Filipino (katulad ng ibang bahagi ng panalita). Gayunman may mga katangiang natatangi ng mga pulutong ng pang-uri. Kung kaya maaaring gamitin nang magaling ang katawagang pang-uri.

Pansemantikang maaaring ibukod sa ibang bahagi ng panalita ang pang-uri dahil sa kaantasan (may ilang kataliwasan dahil sa semantika). Sa wikang Filipino, tungkuling pansemantika lamang ang kaantasan, iba't iba ang paraang pampalaugnayan at pampalaanyuan upang tuparin ang kaantasan. Hindi ito paradigma.

Malaking pulutong ang pang-uring may unlaping ma-. May tanging anyong pangmaramihan ang pang-uring ma- na binubuo sa pamamagitan ng pag-uulit na pantig na di-dinidiinan. Maaaring ipaligay na paradigma (kahit maliit) ang anyong ito. Malinaw na napagbubukod ito sa anyong makadiwang ma- {15-3.2 (2)}.

(2) Sa aming pang-unawa, ang pariralang pang-uri ang pariralang pangnilalamang may pang-uri bilang salitang pang-ubod {1-6.2 (1)}. Malimit pang-uri lamang ang pariralang pang-uri.

Maaaring ipaugnay nang makaturing sa pariralang pangngalan ang halos lahat ng pang-uri. Kung gayon palaging ginagamit ang pang-angkop (panlapag ang yari). Maaaring iuna o ihuli ang pang-uri sa pangngalan. Dito maaaring ibukod sa pangngalang makaturing ang pang-uring makaturing. Karaniwang inihuhuli ang pangngalan makaturing at bumubuo ng pantuwid walang pang-angkop {8-8.1}. Kung panlapag ang pangngalang makaturing ay palagi itong inihuhuli {8-7.4}. Magkatulad ang palaugnayan ng pang-uring makaturing at anyong pandiwang makaturing (pandiwari), maaaring ibukod ang dalawa dahil sa palaanyuan.

(3) Kahirapang saligan ang pagbubukod ng pang-uri sa pangngalan. Pansemantikang naglalarawan ng katangian ang pang-uri. Kung tao o bagay na may katangiang ito ang inilalarawan, maaaring maging pangngalan ang pang-uri (sa wikang Aleman 'reich' at 'der Reiche'). Sa wikang pang-Europang may banghay na mahina ay maaaring maging pareho nang pampalaanyuan ang dalawa (sa wikang Inggles 'rich' at 'the rich'). Sa Filipinong halos-walang-banghay may pang-uri na puspusang magkatulad nang pampalaanyuan sa pangngalan {9-2.1}. Ibang pulutong na pang-uring walang panlapi ang may kaibahan ng diin lamang sa pangngalan. Pag may paglalapi, nagiging panlaping makangalan ang halos lahat ng panlapi ng pang-uri (hindi pamaraang baligtad!). Isa sa mga halimbawa sa pang-uri at pangngalan ang unlaping pang-, samantalang pangngalan lamang ang taga-. Bukod dito maraming pang-uri ang maaaring magamit na pangngalan {9-2.6}.

Maaaring ipaugnay nang makaturing sa pariralang pangngalan ang pang-uri. Walang katangiang ganito ang pang-abay. Dito maaaring ibukod ang pang-uri sa pang-abay {10K-104 Θ}. Kasalungat ng pang-uri, madalang ang paggamit ng pang-abay bilang panaguri.

Pang-uri ang mga pamilang na patakaran, panunuran at iba pa.


9-2 Pagbuo ng pang-uri

9-2.1 Pang-uring walang panlapi

(1) Pangngalan ang karamihan ng salitang-ugat sa wikang Filipino. Bukod dito, may ilang salitang-ugat na pang-uri [1]. Magkapareho sa salitang-ugat na makangalan ang isa pang pangkat ng pang-uri [2] {9K-211} o hinango ang pang-uri sa pamamagitan ng pagpalit ng diin ([3], sa [4] mula sa ugat-salita). Sa ganitong mga kalagayan, may diin ang huling pantig ng pang-uri samantalang nasa pantig mula sa huli ang diin ng pangngalan {15K-213}. Mayroon ding pang-uring may pag-uulit ng ugat-salita [5].

Pangngalan {N}Pang-uri {U}

[1]  ganạp {15-2.1 [8]}
[2]bata bata{15-2.1 [7]}
[3]buhay buhạy{15-2.1 [5]}
[4]putol putọl {15-2.1 [9]}
[5]sunọd sunụd-sunọd{15-4 (2)}

(2) Tanging pangkat ang ilang pang-uring may huling tunog na -t. Nanggaling ito mula sa pagkakasamang may at; noong sinulat nang may kudlit (halimbawa: Galing sa bawa at ang bawa't at sa baybay na kasalukuyan ang <bawat>). Nagagamit na panuring na iniuuna sa pangngalan ang pang-uring ito at wala itong pang-angkop alinsunud sa pinanggalingan nito. Tanging yari ang bawat isạ [3]. Dito rin ipinapalagay naming panuring sa pamilang na isạ na nagagamit na pangngalan ang bawat. Kung panuring sa loob ng paniyak ang bawat ay maaaring kaltasin ang panandang ang {2-4.1 (3)}.

 
[1]... sa pag-asenso ng bawat mamamayang Filipino. {W Almario 2007 3.5} (14 lahok katulad ng [1 2] sa Pagtitipong Panggawaan.)
[2]Puno ng pasakit ang bawat araw. {W Damaso 4.3}
[3]Dumating sila sa puntong pareho silang nagsasabi na mahal nila ang bawat isa. {W Suyuan 5.5} (3 lahok na ganito sa Pagtitipong Panggawaan.)

May tanging gawi ang salitang hiram na Espanyol na para. Ipinapalagay itong pang-uri o pang-uri na ginagamit bilang pang-abay {13K-5232 (3)}.


9-2.2 Pang-uring may panlapi

May iba't ibang panlapi ang wikang Filipino upang bumuo ng pang-uri. Ginagamit din ang karamihan ng panlaping ito upang bumuo ng pangngalan, pang-abay at pandiwa {15-3.1}.

-ansukdulan
-iniyakin
di-Kasalungat di-masayạ
ka-Sa halip ng ma- sa tanong Gaanọ ka kataạs?
ka-Naghahambing kahambịng kasunọd katulad
ka--ankatamtaman
kaka-Lubhang marami o kaunti kakaunt
ka- kay-Bulalas Kay-gandạ! Kabaịt!
ma-Pag-aari ng katangian magandạ {9-2.2.1}
ma-&-Pag-aari ng katangian (maramihan) magagandạ {9-2.2.1}
ma--anmadalian {9K-221}
ma--inmasunurin {9K-221}
mag- magkabil
magka-
magkaka-
Kaugnay sa isa't isa magkabagay magkahambịng {9K-222}
maka-Kapanig makaluma {9-2.2.2}
mala-Kalahati; katulad ng malasebo mala-Marcos
mapạg-
mapạgma-
May kapurihan; napakalimitmapạgbigạy mapạgmataạs
mapang- mapaminsala
may-Pagkamay-ari may-bantạy may-lamạn may-sakịt {4-3 (5)}
naka- nakatanod {9-2.2.2}
naka-&- nakahihiy {9-2.2.2}
naka- Pandiwari ng pandiwang maka- nakatipịd {9-2.2.2}
nakaka- nakakahiy {9-2.2.2}
pa-Dako o paraan pabab Pa-Maynila paakyạt pasayạw {10K-104 Θ}
pa--inpatabain {9K-221}
pala- Napakahilig o napakalimit palabihịs
pampa- pampalakị, {13-5.2.3 (2)}
pang-Paggamit, layunin pambahay pangkalahatạn {9K-223}
sa--an. sapilitạn  

9-2.2.1 Pang-uring ma-

(1) Isa sa panlaping napakalimit sa wikang Filipino ang unlaping ma-. Ginagamit ito upang bumuo ng pandiwa at pang-uri {15-3.2}. May anyong pangmaramihan ang lahat ng pang-uri na ma-, binubuo ito sa pamamagitan ng pag-uulit ng pantig [1b 2b] (susi {U/M} {9K-2211}). Kahit maliit, paradigma ito. Kasalungat ng pag-uulit ng pantig sa banghay ng pandiwa ay di-dinidiinan ang pantig na inuulit ng pang-uring pangmaramihan. Ginagamit ang anyong ito nang makaturing [1b] at mas madalang nang makataguri [2b]. Karaniwang humahalili ang anyong ito sa iba pang palatandaan ng maramihan sa pangngalang kaugnay o sa paniyak {13-4.2 Θ}. Mayroon ding anyong ganito ang pang-uring ma--in [3]. Sa pagbuo ng pasukdol sa pamamagitan ng napaka- ay kinakaltas ang unlaping ma- [4] {9-3 (5)}, ngunit hindi pasukdol na may pinaka- [5].

 
[1][a] Mga bulaklak na maganda. [b] Bulaklak na magaganda.
[2][a] Maganda ang mga bulaklak. [b] Magaganda ang bulaklak.
Iba pang halimbawa sa {9K-2211}.
[3]Masusunurin ang mag-aaral ko.
[4]Napakagandang bulaklak.
[5]Ito ang pinakamagandang bulaklak.

(2) Mas malimit ang pang-uring may unlaping ma- kaysa sa walang panlapi; mga una ang pinakamalaking pangkat ng pang-uri. May ilang angkang-salitang may pang-uri walang panlapi at sa tabi nito may pang-uring ma- (halimbawa: itịm - maitịm, payapa - mapayapa).


9-2.2.2 Pang-uring naka- at maka-

Pang-uri ang binubuo sa pamamagitan ng unlaping naka- at maka- {9K-2221}. Mayroon ding pang-uri na may unlaping naka- at pag-uulit ng unang pantig ng ugat na dinidiinan.

Mahirap ang pagbubukod ng pang-uri na tumpak na may unlaping naka- sa anyong pangnagdaan at kasalukuyan ng pandiwang maka- na nagagamit na pandiwari {8-3.4}. Ipinapalagay naming pang-uri na tumpak kung hindi binubuo ang anyong panghinaharap na maka-&- na may pag-uulit ng pantig {9K-2222}.

Ilan sa mga anyong may naka- ang maaaring ipalagay na pandiwaring tangi {6-6.4.5}.


9-2.3 Pang-uring hango sa panghalip na pamatlig

Pang-uri ang hinahango sa panghalip na pamatlig; mayroon din itong tatlong panauhan [1 2] (susi {U/HP/1} hanggang {U/HP/3}). Maaari itong magamit na panuring [5 6] o pang-abay [7]. Hindi pang-uri ang anyong [3 4], ngunit anyong makadiwa {7K-113}. Maaari itong magamit na pandiwaring makaturing.

 Malapit sa
nagsasalita

Unang panauhan
Malapit sa
kinakausap

Ikalawang panauhan
Malayo
 

Ikatlong panauhan

[1]ganitọ ganyạn, ganiyạn ganoọn{U/HP}
[2].. gayọn{U/HP}
[3]nanditọ,
nandiritọ
nandiyạn,
nandiriyạn
nandoọn,
nandoroọn
{DT00}
[4]naritọ, nariritọnariyạn, naririyạnnaroọn, naroroọn{DT00}

 
[5]Ganiyang klaseng panyolito ang nais ko.{U/HP/2}
[6]Isang ganito at isang ganiyan. (Kinaltas ang pangngalan.) {U/HP/1} {U/HP/2}
[7]Lumalakad siya nang ganito.{A/HP/1}

9-2.4 Pang-uring panaklaw

Maaaring mapasama ang pang-abay na man (pati mas madalang kahit) sa pang-uri na pananong {8-4.4.1}. Kinalabasan nito ang pang-uring panaklaw (susi {US}) [1-4]. Maaari ding baguhin ang panghalip na pananong na makaturing upang kunin ang pang-uring panaklaw [5-7].

 
[1]Yong malaya kong magagawa ang alinmang gusto ko. {W Estranghera 3.4} {P-N(US.TL N)}
[2][a] Maaari ang alinman sa mga aklat na ito. [++] [b] Maaari alinman sa mga aklat na ito. [+] {2-4.1 (3)} {P-T=P-U(US ..)}
[3][a] Maaari ang ilanman sa mga aklat na ito. [++] [b] Maaari ilanman sa mga aklat na ito. [+] {P-T=P-U(US ..)}
[4][a] Maaaring kunin ang alinman sa mga aklat na ito. [++] [b] Maaaring kunin alinman sa mga aklat na ito. [+] {P-T=P-U(US ..)}
[5]Wala ni sinumang tao ang maaari kong malapitan. {W Damaso 4.3} {P-N(U/HS.TL N)}
[6]... anumang wikang di-kapamilya ng mga wika natin. {W Almario 2007 3.4}{P-N(U/HS.TL N)}
[7]... isang klase ng putik na hindi kayang ialis ng tubig o ng kahit ano pa mang panglinis. {W Damaso 4.5}{P-N(U/HS A A.TL N)}

9-2.5 Iba pang pang-uri

Maaaring bumuo ng pang-uri sa pamamagitan ng pag-uulit ng ugat (halimbawa: sunụd-sunọd). Kung ginagamit ang ugat-salita bilang pang-uri, pinapalakas ang kahulugan kung may pag-uulit ng ugat (halimbawa: pantạy - pantạy-pantạy).

Maaaring itambal ang dalawang pangngalan o pang-uri upang buuin ang bagong pang-uri. Hinggil sa paggamit ng pang-angkop mabisa ang tuntunin ng pangngalang tambalan {8-2.2}. Halimbawa: kapụs-palad {U.N}.

Maaaring gamitin katulad ng pang-uri ang anyong ANG ng panghalip na pamatlig bilang panuring {8-7.3}.


9-2.6 Pang-uring ginagamit bilang pangngalan

Maaaring magamit na pangngalan ang pang-uring may o walang panlapi. Kung ganito ngalang pangkalahatan ang inilalarawan nito; kumakatawan sa katangiang magkasanib ng pulutong ang pang-uri. Sa wikang Filipino, walang tanging anyong pampalaanyuan ang pang-uring makangalan, dahil dito mahirap ang pagbubukod ng pang-uring tumpak at pang-uring makangalan {9-1 (3)}. Tinatawag naming paggamit na makangalan ang mga kalagayan kung saan karaniwang hindi maaari ang yaring may pang-uri. Mga halimbawa ang paggamit ng pantukoy na pangmaramihang mga [1 2] at ang paggamit ng pang-uri sa pariralang pangkaroon [2 3]. Hindi nagiging pangngalan ang panuring sa pariralang pangngalan kung saan kinaltas ang salitang pang-ubod nito. {8-6.1 [8]}.

 
[1]Mahirap ang paglakad sa mga pilay. {Y/M N/U}
[2]Sa Pilipinas may mga mayaman na hindi nagbabayad ng buwis.{Y/M N/U}
[3]Sa Pilipinas may mayayaman na hindi nagbabayad ng buwis.{N/U/M}

9-3 Kaantasan ng pang-uri

Upang tuparin ang kaantasan ng pang-uri ay ginagamit ang iba't ibang kasangkapang pampalaugnayan at pampalaanyuan. Dapat ipalagay na tungkuling pansemantika ang mga anyo ng kaantasan na walang pamamaraan at walang paradigma. Dahil dito, yaring walang pang-uri ang maaari ding ibilang na bahagi ng kaantasan [16 23 26-32]. Sa pangungusap na [22b 26 28 30b 31] inilalarawan ang bagay sa pamamagitan ng pantuwid na makaturing, walang paniyak ang pangungusap {13K-2323}. Sumusunod kami sa pag-uuri nina { Aganan 1999 p. 44 ff.}.

 
(1) Hambingang magkatulad
[1]ka-Kapangalan ko ang nanay niya. {U?N/ka-}
[2]sing-Singtapang ni A. {U/sing- P-W}
[3]kasing-Kasingkupad ng suso. {U/kasing- P-W}
[4]ga-Gabahay.{U/N/ga-}
[5]gangga-Mga batong ganggaelepante. {U/N/M/gangga-}
[6]ga- ka-Galangit kataas. {U/N/ga- U/ka-}
[7]gaga-Gagabutil na buhangin. {U/N/gaga- TL N}

(2) Hambingang palamang {9K-301}
[8]sa, kayMatulin siya kay Pedro. (Ginagamit lamang ang anyong itong walang kaysa kung hindi maaaring mangyari ng pagkaunawang mali. Sa pangungusap na Mabait siya kaysa sa akin. kailangan ang kaysa dahil iba ang kahulugan ng pangungusap na Mabait siya sa akin.){U P-K}
[9]kaysạ Mataas ang Mayon kaysa Taal.{U LK.TK/kaysa N}
[10]kaysạ sa, kayMabait siya kaysa kay Pedro. (Madalang ang paggamit ng kaysa bilang pang-ukol.){U L/kaysa P-K}
[11]mas ... sa, kay Mas maganda siya kay Rosa.{A/TL0/mas U P-K}
[12]lalo ... kaysạLalong mahaba ang gabi kaysa araw kung Disyembre.{A/lalo.TL U LK.TK N}
[13]higịt ... kaysạ Higit na matapang siya kaysa akin. {A/higit TL U L.TK N}
[14]labis ... kaysạ Labis na magaling kaysa kay Bert si Ana. {A/labis TL U L TK.Y N}

(3) Hambingang pasahol
[15]di-gaanọ tulad Di-gaanong masarap ang santol tulad ng mangga.{A/di-gaano.TL U A/tulad P-W}
[16]di-gasino tulad Di-gasinong kumain ako tulad ng kapatid ko. {A/di-gasino.TL D A/tulad P-W}
[17]di-masyado Di-masyadong mahalaga.{A/di-masyado.TL U}
[18]di-lubh Di-lubhang mahalaga.{A/di-lubha.TL U}

(4) Katamtaman
[19]mẹdyo Medyo masama ang aking pakiramdam. {A/TL0/medyo U}
[20]&&Mabuti-buti na ngayon ang kanyang kalagayan.{U/&&}

(5) Pasukdol
[21]{TL}Matapang na matapang si Bert. {U TL U}
[22]napaka-[a] Napakaganda. [b] Napaka-ingay nila sa klase. {13K-2323}{U/napaka-}
[23]lubh Lubhang nakatutuwa.{A/lubha.TL DT10/K}
[24]pinaka-Pinakamalakas si D. sa lahaat ng mga manggagawa.{U/pinaka- [P-K]}
[25]pagka-&&-Pagkalakas-lakas. {U?N}
[26]kayKay ganda ni Maria. {M?/kay N?}
[27]kay &&Kay bait-bait! {M?/kay X/&&}
[28]angAng ganda ni Maria! (Ipinipalagay naming pang-abay na untaga ang ang na di-karaniwan sa [28 29].) {A/UT/ang N?}
[29]ang &&Ang ganda-ganda! {A/UT/ang X/&&}
[30]ano[a] Anong laki! [b] Anong ganda ni Maria!{U/HN N}
[31]ka-&&-anKalaki-lakihan ng mga bata. {N?/ka-&&-an}
[32]Katulad ng pasukdol ang ipinapahayag nang pansemantika ng iba pang salita at pariralang may totoọ o ubod

Nagpapakita ang talahanayan na bumubuo ng marami sa mga anyong makaantas sa pamamagitan ng panlapi o pang-abay. Halos palaging humalili ang pang-abay na hiniram sa wikang Espanyol na mas [11] sa pang-abay na katutubong lalo, higịt at labis [12-14], ngunit nanatili ang palaugnayan nito. Isapantig ang mas at wala itong pang-angkop {D/TL0} {5-2.2 (2)}.


9-4 Mga bahagi ng pariralang pang-uri

Maaaring ituring ng pantuwid, pandako, pandiwa at pang-abay ang pang-uri. Kung panaguri ang pariralang pang-uri ay maaari itong hatiin {9-4.2 [1-3]} (katulad ng paghahati ng pariralang pandiwa bilang panaguri {13-2.1.3}).


9-4.1 Pantuwid sa pariralang pang-uri

(1) Itinuturing sa pantuwid ang ilang pang-uri, bahagi ng pariralang pang-uri ang pantuwid [1-4] {9K-411}. Malimit na naglalarawan ang pang-uring ito ng paghahambing [1 2]. Karaniwang pansemantikang kailangan ang pantuwid upang bigyan ng kabuluhan ang pang-uri [1 2 4]; kung gayon mayroon itong susing {UW}. Sa tulong ng unlaping kay- at ka- ay binubuo ang anyo na naglalarawan ng panawag o paghahambing. Sa pamamagitan ng [nʌŋ] ikinakabit ang bagay nito. Ipinapalagay naming pang-uring tumuturing sa pantuwid ang yaring ito [5 6].

Maaaring ginagamit ang pang-uring may pantuwid bilang panuring sa loob ng pariralang pangngalan o pang-uri. Dahil sa pantuwid na sumusunod ay inihuhuli ang pang-uring makaturing na ito [6].

 
[1]Si Maria'y katulad ng kanyang kapatid. {9K-412} {P-U(UW P-W)}
[2]Gusto kong malaya katulad ng mga ibon. {W Estranghera 3.6} {P-U(UW P-W)}
[3]Puno ng tubig ang baso.{P-U(U P-W)}
[4]Puno ng pasakit ang bawat araw. {W Damaso 4.3} {P-U(UW P-W)}
[5]Kayganda ng tanawin sa dagat. {P-U(UW P-W)}
[6]Gusto ko ng sapatos na kapula ng panyong iyon.{P-U(UW P-W)}
[7][a] Mahaba ng isang metro ang patpat. [b] Mahaba ng may isang metro ang patpat. {4-3 (5)}

9-4.2 Pandako sa pariralang pang-uri

Ilang pang-uri ang itinuturing sa pandako; bahagi ng pariralang pang-uri ang pandako [1 2] {9K-421}. Kung kailangan ang pandako upang bigyan ng kabuluhan ang pang-uri [1 2] ay may susing {UK} ang pang-uri. Upang buuin ang hambingang palamang ng kaantasan maaaring ituring ang pang-uri sa pariralang pandakong may malapang-ukol na kaysạ o may pang-ukol na kaysạ sa [3]. Malimit ang yaring katulad ng [4-8] na pampalaugnayang pang-uri na may pandako; pansemantika namang kawangis sa pariralang pangngalan.

 
[1]Ayon siya sa aking balak. {P-U{UK P-K}
[2]Sawa na ako sa iyong mga kalokohan. {P-U{UK P-K}
[3]Mabait siya kaysa kay Pedro. {P-U{U P-K}
[4]Bakit ba ipinasiya ... na isang wikang batay sa isa sa mga katutubong wika ng Filipinas ang ating maging wikang pambansa? { Almario 2007}{P-U{UK P-K}
[5][a] Kumain si Nena ng marami sa mga mangga. [++] [b] Kumain si Nena ng marami sa mangga. [0] {P-U(U P-K}
[6]Maaari ang alinman sa mga aklat na ito. {P-U(UK P-K}
[7]Alin sa mga bahay ang inyo? {P-U(UN P-K}
[8]Isa siya sa mga kasali ng sayaw. {GTT/U|HT|P-K}

9-4.3 Pariralang pangngalan sa pariralang pang-uri

May pang-uring na ipinapaugnay sa pangngalan na walang paggamit ng pang-angkop [1]. Sa kaantasan maaaring gamitin ang pang-angkop (panlapag) [2].

 
[1]Panay langgam ang asukal. (Hindi panuring sa langgam ang panay. Pansemantikang mali ang pangungusap na Langgam ang asukal.)
[2]Gagabutil na buhangin.

9-4.4 Panlapag sa pariralang pang-uri

May pang-uring na ipinapaugnay sa pandiwa [1 2]. Nasa pawatas ang pandiwa sa pariralang pang-uri. Karaniwang ginagamit ang pang-angkop [1b 2a 2b].

 
[1][a] Bawal pumasok. [b] Bawal silang pumasok.
[2][a] Marunong na sumulat si Pepe. [b] Marunong siyang sumulat.
Iba pang mga halimbawa sa {7K-6242}.

9-4.5 Pang-abay sa pariralang pang-uri

Pang-abay ang ginagamit upang buuin ang hambingang palamang (halimbawa mas, lalo) {9-3 (2)}. Ang yaring katulad ng {10-3.1.2 [4 5]} ay pang-abay na may pang-uring makaabay bilang panuring; ginagamit ang pang-angkop (maliban sa di-pagkakabagay).


9-5 Paggamit ng pariralang pang-uri

Maaaring bumubuo ng panaguri at paniyak ng pangungusap ang pang-uri [1 2] {2-4.7}; walang pandiwa ang pangungusap na ito. Saka maaaring iugnay sa pangngalan ang pang-uri bilang panuring [3] {8-7.1} o gamitin bilang pang-abay [4] {10-2.4}. Maaaring kamukha sa pariralang pang-uri ang pariralang pangngalan kung kinaltas ang salitang pang-ubod nito; kunwaring pang-uring makaturing ang salitang pang-ubod ng parirala {6-6.1}.

 
[1]Maganda ang bulaklak.{P-P=P-U}
[2]Alin sa mga kapatid ang maganda? {P-T=P-U}
[3][a] Magandang bahay. [b] Bahay na maganda. {P-N(U.TL N)}
[4]Mabilis na dumating ang kaibigan ko. {P-D(A/U TL ..)}

9-5.1 Θ Pariralang pang-uri

Sa Patakaran namin pariralang pangnilalaman ang pariralang pang-uri.

 Paggamit ng
pariralang pang-uri
Mga bahagi ng pariralang pang-uri
(sa tabi ng pang-uri)

[1]Panaguri {2-4.7}
[2]Paniyak {2-4.7}
[3]Panlapag (Panuring sa pangngalan) {8-7.1}
[4]Pang-uring makaabay {10-2.4}
[5]Pantuwid bilang panuring {9-4.1}
[6]Pandako bilang panuring {9-4.2}
[7]Pariralang pangngalan bilang panuring {9-4.3 [1]}
[8]Panlapag (pariralang pangngalan) bilang panuring {9-4.3 [2]}
[9]Panlapag (pariralang pandiwa) bilang panuring {9-4.4}
[10]Panlapag (pang-abay) bilang panuring {9-4.5}
[11]Salitang pambukod (pang-abay) bilang panuring {9-4.5}


9-6 Mga pamilang

9-6.1 Pamilang na patakaran

Nasa talahanayang sumusunod ang pamilang na patakaran (susi {UB/T}).

isạ = 1 labịng-isạ = 11  sandaạn = 100
dalawạ = 2 labịndalawạ = 12dalawamp = 20 dalawạng daạn = 200
tatlọ = 3 labịntatlọ = 13tatlump = 30 tatlọng daạn = 300
apat = 4 labịng-apat = 14apatnap = 40 apat na daạn = 400
limạ = 5 labịnlimạ = 15limamp = 50 limạng daạn = 500
anim = 6 labịng-anim = 16animnap = 60 anim na daạn = 600
pitọ = 7 labịmpitọ = 17pitump = 70 pitọng daạn = 700
walọ = 8 labịng-walọ = 18walump = 80 walọng daạn = 800
siyạm = 9 labịnsiyạm = 19siyamnap = 90 siyạm na daạn = 900
samp = 10   sanlibo = 1000
tatlọng libo't dalawạng daan at limampụ't pitọ = 3257 sang-angaw
 = 1 000 000

Hinango sa ugat na pụ ang bilang na sampụ hanggang siyamnapụ (|isa+na+pu|, |siyam+na+pu|).


9-6.2 Pamilang na panunuran

una

Binubuo sa pamamagitan ng unlaping ika- at pang- ang pamilang na panunuran (susi {UB/R}). Mas pormalan ang ika-; palagi itong ginagamit sa kahanayan. Karaniwan para sa maliit na bilang ang paggamit ng pang-. Pati bilang na panunuran ang pang-uring pananong na ikailạn at pang-ilạn.

May yaring tiwali at pagbabago ng tunog. Para sa pamilang na panunuran ng isạ ay ginagamit ang salitang hiram na Espanyol na una. Hindi alinsunod sa tuntunin ng pagbabago ng tunog ang salitang pangalawạ at pangatlọ {14-2.5.2 (3)}.

Ginagamit para sa petsa at oras ang pamilang na panunuran {9-6.6}. Pagsusulat ng pamilang na panunuran tingnan sa {9K-621}.

ikalawạ = ika-2 pangalawạ
ikatlọ = ika-3 pangatlọ
ikaapat = ika-4 pang-apat
ikalimạ = ika-5 panlimạ
ikaanim = ika-6 pang-anim
ikapitọ = ika-7 pampitọ
ikawalọ = ika-8 pangwalọ
ikasiyạm = ika-9 pansiyạm
ikasamp = ika-10 pansamp
ikalabịng-isạ = ika-11
ikasandaạn = ika-100

9-6.3 Pamilang na pamahagi

Binubuo sa pamamagitan ng unlaping ka- [1 2] o sangka- [3] ang pamilang na pamahagi (susi {UB/B}). Maaari ding gamitin ang anyong ika- ng panuring na panunuran sa halip nito [5]. Ginagamit ang salitang bahagdạn para sa bahagi ng isang daan (%, porsiyento) [6].

 
[1]Kaapat (1/4). Kalimạ (1/5). Karaniwan
[2][a] Kalahati (1/2). [b] Katlọ (1/3). [c] Kapat (1/4) . [d] Kanim (1/6). [e] Kapul (1/10).Tiwali
[3]Sangkalimạ (1/5).
[4][a] Anim na kapitọ (6/7). [b] Limạng-kawalọ (5/8).
[5][a] Ikatlọ (1/3). [b] Ikasamp (1/10).
[6]Dalawampụng bahagdạn (20 %).

9-6.4 Pamilang na Espanyol

Malimit na ginagamit ang pamilang na patakarang Espanyol lalo na upang ipahayag ang oras at pera. Iniaangkop sa Filipino ang palabaybayan.

uno, una = 1ọnse = 11  siyẹnto = 100
dos = 2dose = 12beinte, bẹnte = 20 dos siyẹntos = 200
tres = 3trese = 13treinta, trẹnta = 30 tres siyẹntos = 300
kuwạdro = 4katọrse = 14kuwarẹnta = 40 kuwạdro siyẹntos = 400
sịnko = 5kịnse = 15sinkuwẹnta = 50 sịnko siyẹntos = 500
seis = 6disiseis = 16sesẹnta = 60 seis siyẹntos = 600
siyete = 7disisiyete = 17setẹnta = 70 siyete siyẹntos = 700
ọtso = 8disiọtso = 18otsẹnta = 80 ọtso siyẹntos = 800
nuwebe = 9disinuwebe = 19nobẹnta = 90 nuwebe siyẹntos = 900
diyẹs = 10   mil = 1000
tres kuwarẹnta = 3.40 PHP   alas sịnko kuwarẹnta = 17:40milyọn = 1 000 000


9-6.5 Pamilang na may panlapi

Sa pamamagitan ng paglalapi [1-8], pag-uulit ng pantig [9] o ugat [10] ay binubuo ang anyong pamilang na sumusunod (hindi man sa lahat ng bilang):

 
[1]ika-Pamilang na panunuranIka-apat. {UB/R}
[2]ka-Pamilang na pamahagiAnim na kapitọ (6/7).{UB/B}
[3]mag-PaghahatiMag-apat. {DT00}
[4]maka-Beses [a] Makaapat. [b] Makailạn
[5]mang- Mangdaạn.
[6]pang-Pamilang na panunuran Pang-apat.{UB/R}
[7]sangka-Pamilang na pamahagiSangkalimạ (1/5).{UB/B}
[8]tig- PatakdaTig-isạ.
[9]{&..}Patakda[a] Iisạ. [b] Tatatlọ.
[10]{..&&}Palansak[a] Isạ-isạ. [b] Dala-dalawạ.

9-6.6 Petsa at oras

Binubuo sa pamamagitan ng pamilang na panunurang may unlaping ika- ang araw ng petsang sinasalita [1]. Salitang hiram na Espanyol ang tawag ng mga buwan. Madalang na ginagamit ang bilang na Espanyol na may unlaping a- para sa araw [2]. Malimit ginagamit ang petsang Inggles, lalo na kung idinadagdag ang bilang ng taon. Pagsusulat ng petsa at oras sa bilang tingnan sa {9K-621}.

 
[1]Ikalabing-lima ng Enero.
[2][a] A-tres ng Mayo.   [b] A-onse ng buwang kasalukuyan.

Binubuo din sa pamamgitan ng pamilang na panunurang may unlaping ika- ang oras. May dagdag ng salitang oras ang unang oras; walang dagdag ang iba pang oras. Para sa mga minuto ay ginagamit ang pamilang na patakaran, inihuhuli sa oras ang at ... minuto. Kalimitang ginagamit ang at kalahati. Sa Filipino hindi pa ipinapasok ang araw ng 24 oras, sa halip nito binibilang nang alinsunod:

00:00 - 00:59???...
01:00 - 05:59nang madalịng araw (n.m.a.) Unang oras nang madaling araw (01:00)
06:00 - 11:59nang umaga (n.u.) Ikawalo nang umaga (08:00).
Ikalabing-isa at kalahati nang umaga (11:30)
12:00 - 12:59nang tanghali (n.t.) Ikalabindalawa nang tanghali (12:00)
13:00 - 17:59nang hapon (n.h.) Unang oras at limampung minuto nang hapon (13:50).
Ikalima at labinlimang minuto nang hapon (17:15)
18:00 - 23:59nang gabị (n.g.)Ikasiyam at sampung minuto nang gabi (21:10)
24:00nang hatinggabị (n.hg.)Ikalabindalawa nang hatinggabi (24:00)

Inigagaya sa 'a.m.' at 'p.m.' ang mga dagdag katulad ng nang umaga, ngunit di-lubhang maayos ang paggamit nito. Kalimitang sinusulat ang <ng> sa halip ng <nang>; halatang mali ito dahil ibig sabihin na '6 kung gabi' at hindi '6 bilang bahagi ng gabi', (tama ang pagsulat ng <ng> sa petsa).

Mas malimit na ginagamit ang bilang na Espanyol upang ipahayag ang oras [3] dahil ipinasok ng Espanyol ang pagbilang ng oras. Kung kailangan dinadagdagan ang Filipinong bahagi ng araw [4]. Maaaring iuna ang mga upang ipahayag na 'di-wasto, di-husto' [5] {8-6.3 (4)}. Maaaring iuna sa unlaping ika- ang pangalawang unlaping pang- sa petsa at oras [6].

 
[3][a] A la una. 01:00 o 13:00 [b] Alas tres kuwarẹnta. 03:40 o 15:40 [c] Alas otso y medya. 08:30 o 20:30 [d] Alas diyes y kuwarto. 10:15 o 22:15
[4]A la una nang hapon. 13:00.
[5]Mga ikatlo, mga alas tres.
[6]Pang-ikalima nang hapon. 17:00.

9-6.7 Pamparami

Pamparami ang mga salitang ipinapahayag ang daming ni-binibilang. May iba't ibang yari upang ipahayag ito [1-4]. Maaaring gamitin din bilang pang-abay ang pamparami [5].

 
[1]Buong bayan. Kaunting asin. Maraming pera. Ilang batang lalaki. {P-N(U TL N)}
[2]Kulang ang pera.{P-P=P-U}
[3]Lahat ng pera.{P-N(N P-W)}
[4]Tapos na ang lahat ng trabaho.{P-N(N P-W)}
[5]Tapos nang lahat ang trabaho. {11-8}

Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_J.htm
06 Enero 2011 / 22 Agosto 2013 *Ayos

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 9 Mga Pang-uri

Simula ng talaksan   9K   Palaugnayan
Wikang Filipino   Fisyntag