10 Mga Pang-abay at mga Pariralang Pang-abay
(Talaksan 10/3)

10-5 Pagtanggi

Malimit na binubuo ang pagtanggi sa pamamagitan ng pang-abay na hindị. Kung kaya - upang pagaanin lamang - tinatalakay ang lahat ng pagtanggi dito. Ginagamit sa pagtanggi ang "karaniwang" salitang pananggi na hindi kung walang paraang pananggi na tangi:


10-5.1 Pagtangging may hindi at di-

Ipinapahayag ang pagtanggi sa pamamagitan ng pang-abay na hindị, kung kilos, katangian o kalagayan ang itinatanggi. Untaga at walang pang-angkop ang hindị {5-2.2 (2)}. Ginagamit ang hindị upang itanggi halos lahat ng salitang pangnilalaman [1-6] at parirala [7 8]. Malimit na salitang makatukoy ng panggitaga ang hindị [2-4]. Maaaring itanggi ang pang-uri sa pamamagitan ng unlaping di- (may gitling sa pagsulat) [9]. Daglat ng hindị ang salitang di at dahil dito nagagamit na salitang makatukoy ng panggitaga [10] {11-6.1 [3]}.

 
[1]Hindi maiwasang sumalimbay sa gunita ni Oden ang mga tanawin ng gamasan at ... {W Anak ng Lupa 3.5} {P-D}
[2]Tinangay ng agos ang buto at hindi na uli nakuha pa ng sakim na aso. {W Aesop 3.3.2} {GTA} {P-D}
[3]Hindi ko alam kung bakit niya sinabi ang gayon. {W Lungsod} {GTT} {P-D ? P-N}
[4]Hindi pa sila sanay na makitang me naghahatid sa 'kin. {W Bulaklak 8.2} {GTT} {P-U}
[5]Iyan ang hindi ko kayang gawin. {W Daluyong 3.20} {GTW} {P-U}
[6]... hindi kapiling ang mga magulang, hindi pala. {W Estranghera 3.8} {P-N}
[7]Hindi sa akin, kundi kay Ama, dapat ipagbilin ang gayon. {W Dayuhan 3.8} {P-K}
[8]Kalayaang magdudulot ng kaligayahan, at hindi ng kapariwaraan. {W Estranghera 3.10} {P-W}
[9]Sa di-kalayuang ilog ay namataan n'ya kaagad si Buwaya na nagpapahinga. {W Gubat 3.3} {P-N(U ..)}
[10]"Di pa siya dumating," tugon ng babae. {W Anak ng Lupa 3.6} {GTT} {P-D}

10-5.2 Pagtangging may wala

(1) Ipinapahayag ng pangkaroong walạ {4-3} ang pagtanggi kung itinatanggi ang pag-iral [1 2 3b]; dito pagtanggi ng may, mayroọn ang walạ. Kung itinatanggi ang pagkakaharap ay pang-uri ang walạ []3a 4]. Pati walạ ang sagot na itinatanggi sa tanong na pampasiyang may may o mayroọn [5].

 
[1]Ngumiti lang ang babae, walang anumang sinabi. {W Nanyang 11.4} {4-4.3}
[2]Hindi ako nakakapaglaro gaya nila, wala akong manyika o anumang uri ng laruan, wala akong kaibigan. {W Material Girl 3.2}
[3][a] Wala ang kapatid ko. [b] Wala akong kapatid.
[4]Ngunit wala sa loob ko ang paghanga sa magagandang tanawin. {W Nanyang 21.2}
[5]Mayroon ba tayong tubig? Wala.

(2) Sa tabi nito may salitang tambalang may walạ: Pangngalan [6 7], pang-uri [8] at pandiwa [9 10].

 
[6]Naalis siya sa trabaho dahil sa kanyang kawalang-kaya.{N}
[7]Gawin ito at huwag katamaran at alisin ang pagwawalang bahala na "O! basta nagkakaintindihann puwede na kahit mali". {W Alcantara 2006 4.2} {ND}
[8]Bakit walang-tali ang aso?{J}
[9]Mabuti naman at ipinagwalambahala na ang aking pag-ali. {W Daluyong 15.28} {DB}
[10]Minamahal ng tao ang kasalanan. At kung winawalang-bahala na niya ito ... {W Dasal 3.34}. {DB}

10-5.3 Hangganan sa pagitan ng hindi at wala

Maaaring nasa harap ng pandiwari ang may {4-4.3}, dahil dito may pagtanggi ng pandiwang may hindị [1a|b] at pati may walạ [2a|b]. Mapapansin sa tabi ng semantikang magkaiba din ang pampalaugnayang magkaiba ng paniyak [3a|b]. Sa kabilang banda, maaaring gamitin ang hindị sa harap ng pariralang pangngalan kung katangian ng pangngalan ang itinatanggi. Kung kaya may pagtanggi ng pariralang pangngalan na may walạ o pati hindị [4a|4b].

 
[1][a] Kanina sinabi niya ang totoo. [b] Kanina hindi niya sinabi ang totoo.
[2][a] Kanina mayroon siyang sinabi. [b] Kanina wala siyang sinabi.
[3][a] Hindi gustong inumin ng batang maysakit ang gamot.
 [b] Walang gustong inumin ang batang maysakit.
[4][a] Hindi siya utusan. [b] Wala siyang utusan.

{Θ}  Sa pagtanggi sa pamamagitan ng pangkaroong walạ ay hinahalinhan ang panandang nasa pangungusap na sang-ayon sa ibang panandang itinatanggi. Sa pagtanggi sa hindị ay idinadagdagan ang pang-abay na itinatanggi sa pangungusap.


10-6 Salitang pambukod

(1) Salitang pambukod ang salitang hindi salitang pangnilalaman o pangkayarian {15-5.1 (3)}. Hindi parirala ito at hindi maaari itong bumuo ng parirala, wala itong pananda. Pampalaugnayang hindi ito maaaring humalili sa parirala. Hindi ito maaaring palawakin sa tulong ng panuring. Hindi ito maging salitang pantukoy ng panggitaga.

(2) Malimit na panuring sa pandiwa [1 2], pangngalan [3], pang-uri [4] at pang-abay [5] o sa buong parirala [6] ang salitang pambukod. Kung ganito, hindi ito maaaring umalis sa parirala nito. Maaari din itong malaya sa pangungusap [7].

 
Nakasaad ng
[1]"Magpapaalam na po ako," sabi ng binata. {W Bulaklak 8.22} {P-D(D A/HT ..)}
[2]Halos nakalimutan ko na rin si Tiyong pala ay bahagi rin ng aking kamusmusan. {W Pagbabalik 3.20} {P-D(D A/HT ..)}
[3] Tagalog lamang ang Filipino. {W Almario 2007 3.4} {P-N(N A/HT)}
[4]Iisa lang ang kanilang anak - si Fernando. {W Suyuan 5.4} {P-U(U A/HT)}
[5]Alam ninyo, mga anak, ngayon lamang kami talagang mapag-iisang inyong ama. {W Dayuhan 3.22} {P-A(A A/HT)}
[6]Pag wala na kami nito, wala nang matitira sa amin. {W Bulaklak 8.22} {P-K(.. A/HT ..)}
[7]Halos nakalimutan ko na rin si Tiyong pala ay bahagi rin ng aking kamusmusan. {W Pagbabalik 3.20} Malaya

(3) May salitang pambukod ang sumusunod na bahagi ng panalita:


10-7 Salitang pang-usapan

Salitang pang-usapan ang salitang pambukod o parirala na hindi puspusang pinagsasama nang pampalaugnayan sa pangnungusap. Karaniwang hindi ito kailangan upang unawain ang kahulugan ng pangungusap {10K-701}. Maaari nitong ipahayag ang tanging lakas, diin, kahinaan, alinlangan atbp. Sa katwirang ito ginagamat ang sumusunod:

Kalimitang nasa pananalitang pang-araw-araw ang salitang pang-usapan. Karaniwang ginagamit ang padamdam sa unahan o sa hulihan ng pangungusap.

 
[1]Oo, nakatulog pala ako nang ilang minuto. {W Madaling Araw 3.7}
[2]Sus, piso lang pala! {W Piso 3.1}
[3]E, di nalugi na 'ko?" {W Piso 3.3}
[4]Kasi, nadinig ko du'n sa bahay na tinitirahan ko, sabi birthday ko daw ngayon. {W Piso 3.5}
[5] "Chris, di ba sabi mo, parang kayo 'yung piso?" {W Piso 3.6}

Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_D_3.htm
14 Nobyembre 2010 / 10 Agosto 2016

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 10 Mga Pang-abay (Talaksan 10/3)

Simula ng talaksan   10/1 10/2 10K/1 10K/2   Palaugnayan
Pahinang pamagat na Filipino   Fisyntag