10K Mga Pangabit sa Mga Pang-abay
(Talaksan 10K/2)

{10K-411}   Mga pangungusap sa panghinaharap na may huwag

Ginagamit sa pangungusap na pang-utos ang pang-abay na pangmarahil na huwạg {13-2.2.5 [11]}. Dahil dito karaniwang ginagamit ang pawatas ng pandiwa [4a]. Gayunman malimit na minamabuti ang panghinaharap [1-3 4b].

 
[1]Sabi ni Ina dati kahit gaano kabigat ang problema huwag daw susuko ... {W Material Girl 3.12}
[2]At huwag na huwag ka na ring maghahatid ng sulat ... {W Suyuan 5.10}
[3]Huwag mo nang sisihin ang sarili mo. {W Suyuan 5.10}
[4][a] "A Song, huwag kang makialam!" {W Nanyang 11.8} [b] Huwag na huwag makikialam sa usapin ng matatanda ang mga bata. {W Nanyang 11.9}
[5]Huwag kayong magagalit. (Huwag with the future tense sometimes makes the prohibition milder and even equivalent to a request { LJE huwag}.)

{10K-412}   Pang-abay na pangmarahil at ang yaring pampalaugnayan nito

Talahanayang nagbubuod

Sa talahanayan ay tinitipon ang pang-abay na pangmarahil na mahalaga. Nagsasaad ng tudling na 'AH na tumpak' ang paggamit na tumpak ng pang-abay na pangmarahil. Alinsunod sa gawing makangalan ang pagsusunud-sunod ng mga hanay. Nasa itaas ang mga pang-abay na may gawing di-makangalan {AH/DN}, nasa ibaba iyong may gawing makangalan {AH/N}. Inilalarawan ng mga tudling sa kanang 'Pangngalan, Pang-uri' at 'pang-abay' ang paggamit ng pang-abay na pangmarahil bilang pangngalan, pang-uri at pang-abay na tumpak.

AH na tumpakPangngalan   Pang-uriPang-abay
{AH/DN}{AH/N}

maaari[1] [2][3]
puwede[4] [5]
huwạg[6]
dapat[7]
kailangan {*}[1 2][3-5][6-9] [10]
ayaw {*}[1][2 3][4-6]
gustọ {*}[3] [1 2][4-7]
alạm[8][9]
ibig[10 11] [12]
nais[13] [14]
kaya [15] [16]
ugali [17]   [18]
{*}   Nagsasaad ng {10K-413} (kailangan), {10K-414} (ayaw) o {10K-415} (gusto) ang mga bilang nang pahilig.

Pangungusap na halimbawa

 
[1]maaariWala ni sinumang tao ang maaari kong malapitan. {W Damaso 4.3} {AH/DN}
[2][a] Pumarito ka kung maaari. [b] Siya'y maaaring pangulo. {U}
[3]Maaaring nasa bahay siya.{A}
[4]puwede Baka naman puwedeng mag-usap muna tayo kahit sandali. {W Suyuan 5.6}{AH/DN}
[5][a] Puwede sa akin ang librong iyan. [b] Hindi nga pala puwede. {W Madaling Araw 3.12} {U}
[6]huwạg Huwag kayong mabahala mga anak. {W Aesop 3.4.2}{AH/DN}
[7]dapat Sabi ng Nanay ko, dapat daw ingatan ko ang pera. {W Piso 3.4}{AH/DN}
 ayaw {10K-413}.
 kailangan {10K-414}.
[8]alạm Alam kong sumisilip pa rin ang bagong pag-asa para sa kanya. {W Estranghera 3.10} {AH/N}
[9]Ang tanging alam ko lamang ay malayo na ang loob niya sa akin. {2K-494 Σ}{N}
[10]ibigIbig mo akong madakip kaya ayaw mong ipagamit sa 'kin ang kotse mo. {W Paglaho 3.18}{AH/N}
[11]  Inakala kong ang ibig niyang sabihin ay: "..." {W Lunsod 3.15} (Panuring sa pandiwaring makangalang sabihin ang ibig ko.){AH/N}
[12] Ano ang kanyang ibig?{N}
 gustọ {10K-415}.
[13]nais Kaya nais kong ihabilin na gawing isang permanenteng proyekto ang diksiyonaryong ito. {W Javier 3.7} {AH/N}
[14] Naibili ko rin si Itay ng pampasadang dyip gaya ng nais nito. {W Pagbabalik 3.9} {N}
[15]kaya Hindi na natin kayang gumalaw pa ng kahit isang pulgada man lang. {W Madaling Araw 3.2} {AH/N}
[16] Kaya ko iyan.{N}
[17]ugali Ugali ni Lindang tumakbo sa umaga.{AH/N}
[18]Ugaling tumakbo si Linda sa umaga.{A}

Kung maaaring gamitin nang makangalan at di-makangalan ang pang-abay na pangmarahil, malimit na minamabuti ang yaring makangalan kung may panghalip na panao [19|20].

 
[19]Kailangan kong mag-aral.{AH/N}
[20]Kailangang mag-aral si Kiko. {AH/DN}

{10K-413}   Yaring pampalaugnayang may kailangan

 
Pang-abay na pangmarahil na may gawing di-makangalan
Madalang lamang binubuo ang panggitaga.
[1]Kailangang lumikas na tayo rito ... {W Aesop 3.4.2} {AH/DN}
[2]Kailangang mabilis ka kumilos, ... {W Material Girl 3.3} {AH/DN}
Pang-abay na pangmarahil na may gawing makangalan
[3]Kailangan mong magbayad ng pilak. {W Gubat 3.3} {AH/N}
[4]Hindi mo na kailangang isipin iyon. {W Samadhi 4.4} {AH/N}
[5]Kailangan tawagin ko ang aking mga kapit-bahay. {W Aesop 3.4.1} (Hindi binubuo ang panggitaga.) {AH/N}
Pangngalan bilang panaguri at may pantuwid sa pangungusap na walang paniyak
[6]Kailangan ninyo ng malaking bahay para bumagay ito sa inyong hardin ng mga rosas. {W Rosas 4.1} {N}
Pangngalan (o pang-uri?) bilang panaguri sa pangungusap na may paniyak
[7]Hindi namin kailangan ang isang tulad mong walang pagmamahal sa sariling anyo. {W Aesop 3.2.3}{N}
[8]Kailangan ko pa marahil ang gabay ng mga magulang. {W Estranghera 3.9} {N}
Pangngalan sa pariralang pangkaroon
[9]Me kailangan ka ba sa 'kin? {W Bulaklak 8.27} {N}
Pang-uring makaturing sa pangngalan
[10][a] Isang kailangang kondisiyon. [b] Mga katangiang kailangan sa isang lider. [c] Unang kailangan, pangunang kailangan. {U}

{10K-414}   Yaring pampalaugnayang may ayaw

 
Pang-abay na pangmarahil na may gawing di-makangalan (madalang)
[1]Ayaw siyang sumunod.{AH/DN}
Pang-abay na pangmarahil na may gawing makangalan
[2][Si] Lola na talaga namang ayaw akong payagang umalis. {13K-5311 Σ} (Ayaw niya akong umalis.) {AH/N}
[3]... parang ayaw ni Bayaning pag-usapan pa si Goyo. {W Uhaw 20.25} (Panggitahil na pantuwid.){AH/N}
Pangngalan bilang panaguri at may pantuwid sa pangungusap na walang paniyak
[4]Ayaw ng ina ng kanyang ama na maging asawa ang nanay niya. {W Angela 3.9} {N/AH}
Pangngalan bilang panaguri sa pangungusap na may paniyak
[5][a] Ayaw ko ang kending ito. [b] Ayoko si Ana. {N/AH}
Pangngalan bilang panaguri at may pandako sa pangungusap na walang paniyak
[6]... ang dahilan kung bakit marami ang may ayaw sa matematika. {W Cao 2013 3,1} {N/AH}

{10K-415}   Yaring pampalaugnayang may gusto

 
Pang-abay na pangmarahil na may gawing makangalan
[1]Gusto ko sanang sabihin sa 'yo na iba ang nais iparating ng aking utak. {W Madaling Araw 3.4} {AH/N}
[2]Ano, ano'ng gusto mong gawin? {W Nanyang 11.14}{AH/N}
Pang-abay na pangmarahil na may gawing di-makangalan (madalang)
[3]Gustong pumunta sa palengke si Nanay. [++/0] {AH/NN}
Pangngalan bilang panaguri sa pangungusap na walang paniyak
[4]Kung gusto mo ng kiss pagbibigyan kita. {W Sasakyan kita} {N/AH}
[5]Kung talagang gusto mo sa kanya, kailangang lumayas ka. {W Nanyang 22.24} {N/AH}
Pangngalan bilang panaguri sa pangungusap na may paniyak
[6]Gusto ko ang sapatos iyon.{N/AH}
Pangngalan sa pariralang pangkaroon
[7]Sino ang may gusto ng kape?{N/AH}

{10K-4121 Σ}   Pagsusuri ng pangungusap: Pangungusap na may dalawang panggitahil

Gusto ni Linda si Jessica na mag-aral nang mabuti.
gusto ni Linda si Jessica na mag-aral nang mabuti
{S-1/GHT}
gustong mag-aral ni Lindasi Jessica nang mabuti
{P-P=P-D} {P-T=P-N} {P-0=P-A}
gustoni Linda na mag-aral
{GHW/AH|P-W|DT}

gusto si Jessicana mag-aral
{GHT/AH|P-T|DT}
gustoni Lindasi Jessicana mag-aralnang mabuti
{P-W/fa} {P-T/fg} {DT00/fg}{P-A}
gustoniLindasi Jessicanamag-aralnangmabuti
AHTW.YN/TaYN/TaTLDT00/W T0A/U

Pangungusap na payak na may dalawang panggitahil (tingnan din sa {10K-441 Θ [19]}). Dapat sa harap ng panggitahil na paniyak na si Jessica ang panggitahil na pantuwid na ni Linda.

Tagaakala ang pantuwid na ni Linda. Kung walang paniyak na si Jessica sana'y pati tagagawang pangmarahil ang si Linda: Gusto ni Linda na mag-aral.

Dahil sa pang-abay na pangmarahil ay nawala ang dating paniyak na si Linda. Maaaring ilagay ang tagagawang pangmarahil na si Jessica sa lugar ng dating paniyak; ito'y kabagay ng pandiwang mag-aral hinggil sa fokus.

{10K-421 Θ}   Pang-abay na pangmarahil at pangngalan

Hindi tiyak kung talagang nagagamit na pangngalan (o yata pang-uri) ang pang-abay na pangmarahil sa lahat ng yari sa {10-4.2}. Tungkol dito ilang pagpuna:

(5) Kasalungat ng pang-abay na pangmarahil na makangalan na tinatalakay sa itaas ay pangngalan [9-11] o pang-uri [12 13] ang kaya. Kung gayon maaaring bumuo ng pangungusap na tambalan ang kaya kung ginagamit kasama ang pandiwa [14] {10K-343 [1]}. Sa yaring ito maaari ding ipalagay na pang-abay na pangmarahil ang kaya sa pangungusap na payak [14 15] {10K-343 [2]}.

 
[9]Kaya mo ba iyan?{N}
[10]Ginawa niya ang kanyang buong kaya upang mapabuti ang marka niya. (Pangngalang may dalawang panuring na kanya at buo.){N}
[11][a] Wala siyang kayang mag-aral. [b] Wala siyang kaya sa pag-aaral. (Pagtanggi ng pangngalang may wala. {10-5.2}.){N}
[12]At kaya ka nagrerebelde? {W Estranghera 3.5} {U}
[13]May-kaya siya sa paggawa niyan. (Bumubuo ng pang-uri mula sa pangngalan ang unlaping may. {9-2.2}.){N} → {U}
[14]Kayang bumili ng bagong kotse si Manuel. {10K-412}{U?}
[15]Hindi na natin kayang gumalaw pa ng kahit isang pulgada man lang. {W Madaling Araw 3.2} {10K-412}{AH/N}

{10K-441 Θ}   Mga pangungusap na may pang-abay na pangmarahil

(1) Ipinapalagay naming pang-abay at hindi pandiwa ang salitang pangmarahil. Kung kaya payak ang pangungusap nitong may pangdiwang itinuring sa pang-abay at dahil dito may isa lamang panaguri [1]. Kung binubuo ang panggitahil na paniyak [2] o panggitagang paniyak [3 4] ay di-batayan ang pangungusap kahit payak pa. Payak pa din ang pangungusap kung palawakin sa iba pang kawani [5 6] (upang ilarawan ang tagagawang pangmarahil). Ito'y katulad ng pagpapalawak ng pandiwa ng paghimok {8-4}; doon ipinapasok ang tagagawa bilang iba pang kawani at nananatiling payak ang pangungusap.

 
[1]Gustong kainin ni Nanay ang lugaw.
[2]Puwede ang pahayagang bashin ni Miguel.
[3]Dapat na siyang matulog.
[4]Gusto niya iyong kainin.
[5]Gusto ni Nanay na kainin ng bata ang lugaw.
[6]Gusto ni Nanay na kumain ang bata ng lugaw.

(2) Sa kabilang dako maaaring ipalagay na tambalan ang pangungusap na [6] kung saan nagagamit na pangngalan ang pang-abay na pangmarahil (o 'salitang pangmarahil'). Inihahambing ang pangungusap na ito sa pangungusap na payak na [7]. Sa pangkat na {2-4.9} inilalahad na sugnay na makaangkop ang maaaring maging paniyak ng sugnay na pang-itaas. Sa [6 8] maaaring ipalagay na sugnay na makaangkop ang na kumain ang bata ng lugaw, sugnay na ito ang paniyak ng sugnay na pang-itaas na may gusto ni Nanay bilang panaguri. Sa pagsusuring ito ay pantuwid na tumuturing sa pangngalang gustọ ang takaakalang ni Nanay. Kawangis ng pangungusap na {2-4.9 [1]} ang pangungusap na [8]; ngunit may kaibahan: doon pandiwa ang panaguri ng sugnay na pang-itaas samatalang sa [8] pang-abay na pangmarahil na makangalan. Maaari din suriin ang pangungusap na [9-14] bilang pangungusap na payak [..a] o pangungusap na tambalan [..b] (baka may kahirapan ang [11b 12b]). Sa mga pangungusap na tambalang [9b 10b 13b] ay salitang pangmarahil lamang ang laman ng sugnay na pang-itaas.

 
[7]Gusto ni Nanay ang isang kendi. {10-4.2 [2]}
[8]Gusto ni Nanay || kumain ang bata ng lugaw. {*}
Pangungusap na {2-4.9 [1]}: Sinabi kong magkita sila sa palengke.
[9][a] Dapat na matulog ang bata. [b] Dapat || matulog ang bata. (Tingnan din sa {10-4.1.3 [2]}.)
[10][a] Puwedeng basahin ni Miguel ang pahayagan. [b] Puwede || basahin ni Miguel ang pahayagan. (Tingnan din sa {10-4.1.3 [3]}.)
[11][a] Dapat ang batang matalog. [b] Dapat ang bata || matulog. (Tingnan din sa {10-4.1.3 [5]}.)
[12][a] Dapat siyang matulog. [b] Dapat siya || matulog. (Tingnan din sa {10-4.1.3 [11]}.)
[13][a] Gustong kainin ng bata ang manggang iyon. [b] Gusto || kainin ng bata ang manggang iyon. (Tingnan din sa {10-4.1.2 [5]}.)
[14][a] Gusto ni Nanay na matulog si Kiko. [b] Gusto ni Nanay || matulog si Kiko. (Vgl. {10-4.1.2 [15]}.)

{*}   Ginagamit ang tandang || upang ihudyat ang hangganan ng dalawang sugnay (karaniwang nandoon ang pang-angkop).

(3) Hindi maaari [16 18 20 21] o mahirap [17 19] ang pagsusuri kung tambalan ang pangungusap. May dalawang panggitahil ang pangungusap na [15]; payak ang pangungusap na di-batayan. Dito walang katulad ng [6|8], bunga nito ang [16 17]. May kahirapang pansemantika ang [18 19] (katulad ng sa [17]) kung ipalagay na pangungusap na tambalan samantalang may kahirapang pampalaugnayan ang pagsusuri na [20 21].

 
[15]Gusto ni Nanay ang batang kumain ng lugaw.
[16]Gusto ni Nanay || ang batang kumain ng lugaw. (Kulang ang pang-angkop sa hangganan ng dalawang sugnay. Hindi makabalarila ang sugnay na ang batang kumain ng lugaw dahil dapat ang panandang ay at bawal ang pang-angkop na na kung di-karaniwan ang ayos ng panaguri at paniyak.)
[17]Gusto ni Nanay ang bata || kumain ng lugaw. (Kaunting bihira ang paggamit ng pawatas, ngunit hindi di-makabalarila ang pangungusap na tambalan. Iba ang kahulugang pansemantika ng [17] sa [15], ibig sabihin Minamahal ng nanay ang bata na kumakain ng lugaw.)
[18]Puwede ang pahayagan || basahin ni Miguel. (Hindi makabuluhan ang sugnay na puwede ang pahayagan. Tingnan din sa {10-4.1.3 [6]}.)
[19]Gusto ni Linda si Jessica || mag-aral nang mabuti. (Kawangis ng sa [17], ibig sabihin ng gusto ni Linda si Jessica ang salaysay na Minamahal ni Linda ang masikap na babaeng si Jessica na nag-aaral nang mabuti. {10K-4121 Σ}.)
[20]Puwede ng guro || basahin ang Intsik. (Hindi makabuluhan ang pantuwid na ng guro sa sugnay na pang-itaas. Tingnan din sa {10-4.1.3 [7]}.)
[21]Gusto || pumunta ng kapatid ko sa Maynila. (Mahirap na unawain na may pantuwid sa halip ng paniyak ang pangalawang sugnay. Tingnan din sa {10-4.1.2 [4]}.)

(4) Di-makabalarila ang pangungusap na [22a 22b 23a]. Hindi maaari ang panggitaga at pati panggitahil. Kung ganito, hindi mahalaga kung payak o tambalan ang pangungusap. Iba ang pagbuo ng pangungusap na tambalan na [24] may dalawang pandiwa.

 
[22][a] Gusto niya ni Nanay na kainin ang lugaw. [b] Gusto ni Nanay niyang kainin ang lugaw. [c] Gusto ni Nanay na kainin niya ang lugaw. (Bawal ang pagkakasunud-sunod na niya ni Nanay sa [22a] dahil sa tuntuning "Tagaakala sa harap ng tagagawang pangmarahil". Bawal ang pagkakasunud-sunod na ni Nanay niya sa [22b] dahil sa tuntuning "panghalip ng panggitaga sa harap ng parirala ng panggitahil".)
[23][a] Gusto ni Maria mong lutuin ang hapunan mamayang gabi. [b] Gusto ni Mariang lutuin mo ang hapunan mamayang gabi.
[24][a] Sinabi ni Mariang lutuin mo ang hapunan mamayang gabi. [b] Sinabi ni Maria || lutuin mo ang hapunan mamayang gabi. {2K-491 Σ [3]}.

(5) Maaaring buuin ng pang-abay na pangmarahil na makangalan ang pangungusap na may apat na kawani. Dahil dito dapat siyasatin kung talagang payak ang pangungusap na may apat na kawani o kung nasa dalawang sugnay ang kawani. Kung ihiwalay sa dalawang sugnay na [25b 26b] ang pangungusap na [25a 26a] ay maging di-makabuluhan nang pansematika ang pangungusap samantalang walang kahirapan ang yaring kahambing na may sugnay na makaangkop [27].

 
[25][a] Gusto ko si Nanay na magbigay ng pera kay Ate. [b] Gusto ko si Nanay || magbigay ng pera kay Ate. (Kung sana'y tambalan ang pangungusap may tanong na Aling Nanay ang gusto ko? at may sagot na Si Nanay na magbigay ng pera.. Bihira ang paggamit ng pawatas na magbigay.)
[26][a] Gusto ko si Ateng bigyan ng pera ni Nanay. [b] Gusto ko si Ate || bigyan ng pera ni Nanay. (Kung sana'y tambalan, may tanong na Aling Ate ang gusto ko?)
[27][a] Gusto ko ang kaibigang palaging nagbibigay ng pera sa akin. [b] Gusto ko ang kaibigan || palaging nagbibigay ng pera sa Ate. (Maliwanag itong dalawang sugnay. Makabuluhan ang pangungusap: Gusto ko ang kaibigan. Anong kaibigan ang gusto ko? Ang kaibigang palaging nagbibigay ng pera sa akin.

Kataliwasan ang pangungusap na tambalan na {10K-419 Σ} kung saan kailangan ang pang-uring makataguri.

Ibig buurin na palaging maaaring suriin na payak ang pangungusap na may pang-abay na pangmarahil.


{10K-442 }   Salitang pangmarahil

(1) Sa mga wikang pang-Europa ay tanging pandiwa ('modal verbs') ang ginagamit upang ipahayag ang tungkuling pansemantika ng kilos na pangmarahil. Dinadala ng pandiwang pangmarahil ang panauhan, kailanan at panahunan; nasa pawatas ang pangalawang pandiwa.

(2) Sa aming paglalahad, pang-abay na tumuturing sa pandiwa ang salitang pangmarahil sa wikang Filipino {10-4.4 Θ}.

(3) Kay { Bloomfield 1917} tinatawag na 'absolute complements' ang yaring may salitang pangmarahil. Uring pang-ibaba ng 'absolute attributes' {1K-612 } ang 'absolute complements', kaya hindi ito panaguri. Doon hindi ito ipinapalagay na pandiwa ('desired' ang pagsalin ng ibig).

(4) Kay { Lopez 1941 p. 199 ff.} tinatawag na 'Auxiliary Verbs' ang salitang pangmarahil. May pangungusap na halimbawa doon, ngunit halos walang palinawag na pambalarila.

(5) Kay { Schachter 1972 pp. 261-273} tinatalakay ang salitang pangmarahil sa 'Chapter 4 Adjectivals' at 'may be called pseudo-verbs' dahil mayroon itong 'verb-like meanings' (baka sa wikang Inggles).

(6) Kay { Kroeger 1991 p. 205 ff.} tinatawag na 'Modal verbs' o 'Modals' ang salitang pangmarahil: 'These predicates differ from normal verbs in several respects. They are morphologically defective, accepting neither voice nor aspect marking affixation, and (with a single exception) allow no variation in subject-selection'. Kung ganito may dalawang pandiwa kahit ng dalawang uri nang tabi-tabi sa pangungusap; dalawang sugnay muna ang yari na saka maaaring pagsama-samahin sa pamamagitan ng 'Clause Reduction'. Maaari itong maging pangungusap na payak.

Kay {Kroeger 1991 p. 207 ff.} mayroon pag-uuri sa dalawang pulutong ang 'Modals'. Katulad ng gawing makangalan namin ang 'experiencer-modals'. Doon nabibilang ang gustọ, ayaw, ibig, nais. Katulad ng gawing di-makangalan ang 'sentential operators', nandoon ang dapat, puwede at maaari. 'One predicate can occur in either of these two patterns, namely kailangan ... There is a third type of predicate which must be included in our discussion of modals. This class includes a number of words which are basically nouns, such as kaya, ugali, hilig etc. ... I will refer to words in this class as "modal nouns".

May tanging pangkat kay { Kroeger 1991 p. 169 ff.} tungkol sa huwạg na 'Auxiliary' at ibinubukod ito sa mga 'Modal verbs'.

(7) Kay { Romero 2004 vol. 1 p. 109, 112} ipinapalagay na anyong pinaikli ng pandiwang gustuhịn und kailanganin ang salitang gustọ at kailangan, saka inihahambing ang ayaw sa pandiwang -in na katumbas. Kung ganito nagiging pandiwang nakakabit ang yaring ito {6-7.5}.

(8) Sa araling pangwika ni { Ramos 1985 p. 123} at { Castle 2000 p. 150} ipinapalagay na 'pseudo-verbs' ang salitang pangmarahil.


{10K-701}   Salitang pang-usapan

Kuwentong maikli ang sinusuri namin hinggil sa salitang pang-usapan {W Piso}. Sa tabi ng kasulatang nagsalaysay ay may pagsasalitang sinipi, isang pulutong mula sa nagsasalitang may karunungang mataas, isa pa naman mababa. Dito ang mga kinalabasan:


Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_D_2K.htm
07 Agusto 2006 / 07 Agosto 2016

Wikang Filipino - Wakas ng 10K Pangabit sa Mga Patakaran (Talaksan 10K/2)

Simula ng pahina   10/1   10/2   10/3   10K/1   Palaugnayan
Wikang Filipino   Fisyntag