10K Mga Pangabit sa Mga Pang-abay
(Talaksan 10K/2)

{10K-411}   Pang-abay na pangmarahil: Pagkakatulad na pampalaugnayan sa iba pang pang-abay

 
[1]puwede Puwede siyang pumarito.{AH}
[2]Hindi siya puwedeng pumarito.{AH}
[3]kalimitan Kalimitan siyang pumaparito.{A}
[4]Hindi siya kalimitang pumaparito.{A}
[5]mabilịs Mabilis siyang pumarito.{A/U}
[6]Hindi siya mabilis na pumarito.{A/U}

{10K-412 }   Salitang pangmarahil (sa amin pang-abay na pangmarahil)

(1) Pinagsaligan ang paglalahad namin ng 'salitang pangmarahil' sa katuturan nito na ito'y pang-abay na tumuturing sa pandiwa. Hindi ito katangian ng pandiwa, kaya hindi ito pandiwa. Sa paglalahad na ito, hindi ito maaaring ilagay sa tabi ng pandiwa at hindi ito maaaring parirala sa pangalawang sugnay. Sapagkat maaaring ilagay ang paniyak sa pagitan ng pang-abay na pangmarahil at pandiwa (panggitahil), di-batayan ang pangungusap na ito gayunman ito'y pangungusap na payak na may iisang panaguri lamang {10K-441 Θ}. Dahil hindi pandiwa ang pang-abay na pangmarahil ay hindi nito kayang buuin ang yari na 'Raising' (tingnan din sa {13K-541 }). May anyong hambingang palamang na mas gustọ ang pang-abay na pangmarahil na gustọ {10K-417 [13]}, samantalang walang kaantasan ang pangdiwa. Palaging nasa harap ng pandiwa ang pang-abay na pangmarahil, samantalang karaniwang maaari ang pang-abay nasa harap o likod ng pandiwa. Sa kabila mayroon ding yaring may pang-abay kung saan dapat ang pang-abay sa harap ng pandiwa {6-6.2.5 [6-8]}.

(2) Kay { Bloomfield 1917} tinatawag na 'absolute complements' ang yaring may salitang pangmarahil. Uring pang-ibaba ng 'absolute attributes' {1K-612 } ang 'absolute complements', kaya hindi ito panaguri. Doon hindi ito ipinapalagay na pandiwa ('desired' ang pagsalin ng ibig).

(3) Kay { Lopez 1941 p. 199 ff.} tinatawag na 'Auxiliary Verbs' ang salitang pangmarahil. May pangungusap na halimbawa doon, ngunit halos walang palinawag na pambalarila.

(4) Kay { Schachter 1972 pp. 261-273} tinatalakay ang salitang pangmarahil sa 'Chapter 4 Adjectivals' at 'may be called pseudo-verbs' dahil mayroon itong 'verb-like meanings' (baka sa wikang Inggles).

(5) Kay { Kroeger 1991 p. 205 ff.} tinatawag na 'Modal verbs' o 'Modals' ang salitang pangmarahil: 'These predicates differ from normal verbs in several respects. They are morphologically defective, accepting neither voice nor aspect marking affixation, and (with a single exception) allow no variation in subject-selection'. Kung ganito may dalawang pandiwa kahit ng dalawang uri nang tabi-tabi sa pangungusap; dalawang sugnay muna ang yari na saka maaaring pagsama-samahin sa pamamagitan ng 'Clause Reduction'. Maaari itong maging pangungusap na payak.

May tanging pangkat kay { Kroeger 1991 p. 169 ff.} tungkol sa huwạg na 'Auxiliary' at ibinubukod ito sa mga 'Modal verbs'.

(6) Kay { Romero 2004 vol. 1 p. 109, 112} ipinapalagay na anyong pinaikli ng pandiwang gustuhịn und kailanganin ang salitang gustọ at kailangan, saka inihahambing ang ayaw sa pandiwang -in na katumbas. Kung ganito nagiging pandiwang nakakabit ang yaring ito {6-7.5}. Hindi sumangsang-ayon kami dahil sa:

(7) Sa araling pangwika ni { Ramos 1985 p. 123} at { Castle 2000 p. 150} ipinapalagay na 'pseudo-verbs' ang salitang pangmarahil.

(8) Para sa layunin namin, di-lubhang mahalaga kung kasapi ng anong bahagi ng panalita ang salitang pangmarahil. Pangunahin dapat naming ilahad ang tungkuling pampalaugnayan ng salitang ito. Doon may dalawang palagay na magkaiba.


{10K-413}   Mga pangungusap sa panghinaharap na may huwag

Ginagamit sa pangungusap na pang-utos ang pang-abay na pangmarahil na huwạg {13-2.2.5 [11]}. Dahil dito karaniwang ginagamit ang pawatas ng pandiwa [4a]. Gayunman malimit na minamabuti ang panghinaharap [1-3 4b].

 
[1]Sabi ni Ina dati kahit gaano kabigat ang problema huwag daw susuko ... {W Material Girl 3.12}
[2]At huwag na huwag ka na ring maghahatid ng sulat ... {W Suyuan 5.10}
[3]Huwag mo nang sisihin ang sarili mo. {W Suyuan 5.10}
[4][a] "A Song, huwag kang makialam!" {W Nanyang 3.8} [b] Huwag na huwag makikialam sa usapin ng matatanda ang mga bata. {W Nanyang 3.9}
[5]Huwag kayong magagalit. (Huwag with the future tense sometimes makes the prohibition milder and even equivalent to a request { LJE huwag}.)

{10K-414}   Pang-abay na pangmarahil at ang yaring pampalaugnayan nito

Talahanayang nagbubuod

Sa talahanayan tinitipon ang pang-abay na pangmarahil na mahalaga. Nagsasaad ng tudling na 'AH na tumpak' ang paggamit na tumpak ng pang-abay na pangmarahil. Alinsunod sa gawing makangalan ang pagsusunud-sunod ng mga hanay. Nasa itaas ang mga pang-abay na may gawing di-makangalan {AH/DN}, nasa ibaba ang sa may gawing makangalan {AH/N}. Inilalarawan ng mga tudling sa kanang 'Pangngalan, Pang-uri' at 'pang-abay' ang paggamit ng pang-abay na pangmarahil bilang pangngalan, pang-uri at pang-abay na tumpak.

AH na tumpakPangngalan Pang-abay
{AH/DN}{AH/N}may P-Wmay P-T may P-Ksa P-K/D
Halim-
bawa
{10-4.1 [1]} {10-4.1 [2]} {10K-422 Σ} {10K-423 Σ} {10K-424 Σ} {10K-425 Σ} {10-4.3 [1] at [2]}

maaari[1 2]. ....[3 4][5]
puwede[6]. ....[7 8]
huwạg[9 10].. ...{13-2.2.5 [19]}
dapat[11 12]. ....
ayaw {*}[1][3][5][6][8]
kailangan {*}[1][10][14][15]. [17][22]
alạm[16][15]
ibig[19][18]
gustọ {*}[13] [4][16][19].[21]
nais. [22 23]
Maaaring magamit na pang-abay na pangmarahil na makangalan ang pangngalang kaya [26 27] {10-4.2 (5)}, ugali [28 29] at hilig.
{*}   Nagsasaad ng {10K-415} (ayaw), {10K-416} (kailangan) o {10K-417} (gusto) ang mga bilang ng pangungusap na halimbawa.

Pangungusap na halimbawa

 
[1]maaariMaaari ka nang umuwi.{AH/DN TL}
[2]Wala ni sinumang tao ang maaari kong malapitan. {W Damaso 4.3} {10-4.1.3 [23]} {AH/DN TL}
[3]Pumarito ka kung maaari.{U}
[4]Siya'y maaaring pangulo.{U}
[5]Maaaring nasa bahay siya.{A}
[6]puwede Baka naman puwedeng mag-usap muna tayo kahit sandali. {W Suyuan 5.6}{AH/DN TL}
[7]Puwede sa akin ang librong iyan.{U}
[8]Hindi nga pala puwede. {W Madaling Araw 3.12}{U}
[9]huwạg Huwag kayong mabahala mga anak. {W Aesop 3.4.2}{AH/DN TL}
[10]Kumain nang mabuti upang huwag magkasakit. {AH/DN  TL }
[11]dapat Sabi ng Nanay ko, dapat daw ingatan ko ang pera. {W Piso 3.4}{AH/DN}
[12]Dapat kumain ang mga bata upang lumaki. {AH/DN  TL }
[13]ayaw Mga pangungusap na halimbawang may ayaw tingnan sa {10K-415}.
[14]kailangan Mga pangungusap na halimbawang may kailangan tingnan sa {10K-416}.
[15]alạm Alam kong magluto ng pansit.{AH/N TL}
[16]Alam akong magluto ng pansit. [-] {AH/DN TL}
[17]Ang tanging alam ko lamang ay malayo na ang loob niya sa akin. {2K-494 Σ}{N}
Iba pang pangungusap na halimbawang may alạm tingnan sa {6K-634}.
[18]ibig [a] Hindi ibig na mag-aral ni Pedro ng Filipino. [b] Hindi ibig mag-aral ni Pedro ng Filipino. [0]{AH/N}
[19]Ibig mag-aral ng Filipino si Pedro. [0] {AH/DN  TL }
[20]Magsimba ang aking ibig.{N}
[21]gustọ Mga pangungusap na halimbawang may gustọ tingnan sa {10K-417}.
[22]nais Nais kong maging doktor.{AH/D TL}
[23]Hindi ko nais maging doktor. [0] {AH/N  TL }
[24][a] Malaking bahay ang aking nais. [b] Malaking bahay ang nais ko. {N}
[25]Magtrabaho ang aking nais.{N}
[26]kaya Hindi na natin kayang gumalaw pa ng kahit isang pulgada man lang. {W Madaling Araw 3.2} {AH/N}
[27]Kayang bumili ng bagong kotse si Manuel. {A/U?}
[28]ugali Ugali ni Lindang tumakbo sa umaga.{AH/N}
[29]Ugaling tumakbo si Linda sa umaga.{A}

Kung maaaring gamitin nang makangalan at di-makangalan ang pang-abay na pangmarahil, malimit na minamabuti ang yaring makangalan kung may panghalip na panao [30|31].

 
[30]Kailangan kong mag-aral.{AH/N}
[31]Kailangang mag-aral si Kiko. {AH/DN}

{10K-415}   Yaring pampalaugnayang may ayaw

 
Pang-abay na pangmarahil na may gawing di-makangalan (madalang)
[1]Ayaw siyang sumunod.{AH/DN TL}
[2]Ayaw siyang uminom ng gatas.{AH/DN TL}
Pang-abay na pangmarahil na may gawing makangalan
[3][a] Ayaw niyang sumunod. [b] Ayokong sumunod. {AH/N TL}
[4]Ayaw niya akong payagang umalis. [{13K-5311 Σ}]{AH/N TL}
Pangngalan bilang panaguri at may pantuwid sa pangungusap na walang paniyak
[5]Ayaw ko ng kendi.{N/AH}
Pangngalan bilang panaguri sa pangungusap na may paniyak
[6][a] Ayaw ko ang kending ito. [b] Ayaw ko ang pansit. [-] {N/AH}
[7][a] Ayoko si Ana. [+] [b] Bakit ayaw mo si Charina? {N/AH}
Pangngalan bilang panaguri at may pandako sa pangungusap na walang paniyak
[8][a] Ayoko kay Ana. [++] [b] Ayoko ni Ana. [c] Ayoko sa kanya. [d] Ayoko niya. {10K-424 Σ}{N/AH}
Pang-abay na pangmarahil na makangalan bilang paniyak (madalang)
[9]Magsimba ang aking ayaw. [-] {10K-426 [13]} {N/AH}

{10K-416}   Yaring pampalaugnayang may kailangan

 
Pang-abay na pangmarahil na may gawing di-makangalan
[1][a] Kailangang umalis na ang bata. [++] [b] Kailangan umalis na ang bata. [0] {AH/DN.TL}
[2][a] Hindi ako kailangang maligo araw-araw. [+] [b] Hindi kailangan akong maligo araw-araw. [0] [c] Hindi tayo kailangang maligo araw-araw. [0] [d] Hindi kailangan tayong maligo araw-araw. [0] (Tingnan din sa [10 11].) {AH/DN TL}
[3]... at kailangang maging dinamiko ang ating wika. {W Javier 3.7} {AH/DN.TL}
[4]Kailangang lumikas na tayo rito ... {W Aesop 3.4.2} {AH/DN.TL}
[5]Kailangang mabilis ka kumilos, ... {W Material Girl 3.3} {AH/DN.TL}
[6][a] Kailangang magtanim ng gulay sina Ben. [++] [b] Sina Ben ay kailangang magtanim ng gulay. [+] { Kroeger 1991 p. 153} (Tingnan din sa [21].){AHDN.TL}
Pang-abay na pangmarahil na may gawing makangalan
[7]Kailangang sundin ng bata ang kaniyang magulang. {AH/N.TL}
[8]Kailangan sundin ng bata ang kaniyang magulang. {AH/N  TL }
[9]Kailangan mong magbayad ng pilak. {W Gubat 3.3} {AH/N.TL}
[10][a] Hindi ko kailangang maligo araw-araw. [++] [b] Hindi kailangan kong maligo araw-araw. [+] {AH/N.TL}
[11][a] Hindi natin kailangang maligo araw-araw. [b] Hindi kailangan nating maligo araw-araw.{AH/N.TL}
[12][a] Hindi mo na kailangang isipin iyon. {W Samadhi 4.4} [b] Hindi na kailangan ni Samadhi na isipin iyon. (Sa [12b] pang-abay na hutaga ang na.) {AH/N.TL}
[13]Kailangan tawagin ko ang aking mga kapit-bahay. {W Aesop 3.4.1} {AH/N  TL }
Pangngalan bilang panaguri at may pantuwid sa pangungusap na walang paniyak
[14]Kailangan ko ng sapatos.{N}
Pangngalan (o pang-uri?) bilang panaguri sa pangungusap na may paniyak
[15]Hindi namin kailangan ang isang tulad mong walang pagmamahal sa sariling anyo. {W Aesop 3.2.3}{N}
[16]Kailangan ko ang tulong mo.{N}
Pangngalan sa pariralang pangkaroon
[17]Sino ang may kailangan ng tulong ko?{N}
Pang-abay na pangmarahil na makangalan bilang paniyak
[18]Magtrabaho ang ating kailangan. {10-4.2 [8]}{N}
Pangngalan o pang-uri
[19]Kailangan ang pagpasok sa paaralan.{N ? U}
[20]Kailangan ang isang pangkat ng mga mananaliksik at dalubhasa sa wika ... {W Javier 3.7} {N ? U}
[21]Kailangang sina Ben ay magtanim ng gulay. [+] { Kroeger 1991 p. 153} {10K-419 Σ}{J}
Pang-uring makaturing sa pangngalan
[22][a] Isang kailangang kondisiyon. [b] Mga katangiang kailangan sa isang lider. [c] Unang kailangan, pangunang kailangan. {U}

{10K-417}   Yaring pampalaugnayang may gusto

 
Pang-abay na pangmarahil na may gawing makangalan
[1]Gusto kong maging doktor.{AH/N TL}
[2]Gusto ko maging doktor. {AH/N  TL }
[3]Gusto kong maging mabait.{AH/N TL}
[4]Gustong matulog ng bata.{AH/N.TL}
[5]Gusto matulog ng bata. [0] {AH/N  TL }
[6]Hindi gustong matulog ng bata.{AH/N.TL}
[7]Gusto kong makausap si Gina.{AH/N TL}
[8][a] Gusto ko siyang umalis. [++] [b] Gusto ko na siya ay umalis. [0] [c] Gusto kong umalis siya. [0]{AH/N TL}
[9]Gusto kong bigyan mo si Gina ng kendi. {AH/N TL}
[10][a] Gusto mo bang kumain? [b] Kailan mo ba gustong kumain? [c] Kailan gusto mo bang kumain?{AH/N TL}
[11]Gusto ba ni Rayan na sumama?{AH/N TL}
[12]Mas gusto kong kumain sa loob kaysa sa labas. {A AH/N TL}
Pang-abay na pangmarahil na may gawing di-makangalan
[13]Gusto matulog ang bata. [0] {AH/NN  TL }
[14]Hindi gustọ matulog ang bata. [0]{AH/DN  TL }
[15]Gustong pumunta sa palengke si Nanay. [++/0] {AH/NN.TL}
Pangngalan bilang panaguri sa pangungusap na walang paniyak at may pantuwid
[16]Gusto ko ng isang kendi. (Baka may kendi, baka wala.){N/AH}
[17]Gusto ko ng isang kilong bigas.{N/AH}
[18][a] Gusto mo ba ng kape? [b] Kailan mo ba gusto ng kape? {N/AH}
Pangalan bilang panaguri sa pangungusap na may paniyak
[19]Gusto ko ang isang kendi. (May kendi.) {N/AH}
[20][a] Gusto ko si Ana. [b] Gusto ko ni Ana. [c] Gusto rin kita.{N/AH}
Pangngalan sa pariralang pangkaroon
[21][a] Sino ang may gusto ng kape? [b] Kanina siya ang may gusto ng kape.{N/AH}
[22]Sino ang may gustong uminom ng gatas?{N/AH}
[23][a] Mayroon akong gusto ng kape. [0] [b] Wala akong gusto ng kape.{N/AH}
[24]Mayroon akong gustong uminom ng kape.{N/AH}
Pangngalan bilang paniyak
Sa mga pangungusap na pananong na [25-27], paniyak ang pangngalang gustọ upang maitanong ang tagatiis na pangmarahil.
[25][a] Anong uri ang gusto ni Paola na kendi? [b] Anong uring kendi ang gusto ni Paola? [0] (Sa [25a] hinahati ang pariralang pangngalan ng panaguri na anong uring kendi {6-9}; galing sa uring ang pang-angkop na na.) {N/AH}
[26]Anong uri ang gusto mong pagkain? (Hinahati ang pariralang ng panaguring anong uring pagkain {6-9}; galing sa uring ang pang-angkop ng mong.) {N/AH}
[27]Anong gusto mo? (= Ano ang gusto mo? {2-2.2 (3)}.) {N/AH}
[28][a] Magsimba ang gusto ko. [b] Magsimba ang aking gusto.{N/AH}
Yaring ipinagbabawal
[29][a] Binigyan ako ni Nanay ng pera. [b] Gusto kong bigyan ni Nanay ng pera. (Di-makabalarila ang pangungusap na may tatlong pantuwid.)

{10K-418 }   Gawing di-makangalan at makangalan ng pang-abay na pangmarahil

Kay {Kroeger 1991 p. 207 ff.} mayroon ding pag-uuri sa dalawang pulutong ang 'Modals'. Katulad ng gawing makangalan namin ang 'experiencer-modals'. Doon nabibilang ang gustọ, ayaw, ibig, nais. Katulad ng gawing di-makangalan ang 'sentential operators', nandoon ang dapat, puwede at maaari. 'One predicate can occur in either of these two patterns, namely kailangan ... There is a third type of predicate which must be included in our discussion of modals. This class includes a number of words which are basically nouns, such as kaya, ugali, hilig etc. ... I will refer to words in this class as "modal nouns".

Alinsunod sa pagsusuri namin, may pagsanib hindi lamang ang kailangan. Mas madalang na nakita namin ito sa iba pang pang-abay na pangmarahil.

Sa lugar na ito gusto namin ulitin ang paghihiwalay na puspusan namin ng tungkuling pampalaugnayan (halimbawa panaguri) at bahagi ng panalita (halimbawa pang-abay na pangmarahil). Alinsunod sa pagsusuri namin, maaaring maging bahagi ng paniyak ang pang-abay na pangmarahil {10-4.1.2 (5)} at {10-4.1.3 (5)}.


{10K-419 Σ}   Pagsusuri ng pangungusap: Pangungusap na may kailangan at ay

[1] Kailangang sina Ben ay magtanim ng gulay. [+/-] {Kroeger 1991 p. 153}
kailangan   -ng sina Ben ay magtanim ng gulay
{P-P=P-U} {P-T=S-L/TYP}
 sina Ben ay magtanim ng gulay
{P-T=P-N} {P-P=P-D}
kailangangsinaBen aymagtanimnggulay
U/AH.TLY/Ta/MN/Ta TPDT10/WTWN

Nagagamit na pang-uri ang kailangan {10-4.3} (kahit may pandiwa ang pangungusap). Tambalan ang pangungusap: kailangan ang panaguri at sugnay na makaangkop ang paniyak. Katulad ng pangungusap na hambing na [5] na may pang-uring tumpak ang pangungusap na [1]. Sa sugnay na makaangkop, may ayos na di-karaniwan ng panaguri at paniyak ang dalawang pangungusap na [1 5]. Mas nakakalat ang pangungusap na may ayos na karaniwan [2 3 6] o may panggitahil [4].

 
Pangungusap na mapagpipilian at hambing {13K-531 [7]}
[2][++]Kailangang magtanim ng gulay sina Ben. { Kroeger 1991 p. 153}
[3][+]Sinạ Ben ay kailangang magtanim ng gulay. { Kroeger 1991 p. 153}
[4][++]Kailangan sina Ben na magtanim ng gulay. (Panggitahil.)
[5][+/-]Magandang si Ben ay magkaroon ng payapang ama. (Katulad ng [1], ngunit may pang-uring tumpak.)
[6][+]Magandang magkaroon ng payapang ama si Ben. (Katulad ng [2], ngunit may pang-uring tumpak.)

{10K-4121 Σ}   Pagsusuri ng pangungusap: Pangungusap na may dalawang panggitahil

Gusto ni Linda si Jessica na mag-aral nang mabuti.
gusto ni Linda si Jessica na mag-aral nang mabuti
{S-1/GHT}
gustong mag-aral ni Lindasi Jessica nang mabuti
{P-P=P-D} {P-T=P-N} {P-0=P-A}
gustoni Linda na mag-aral
{GHW/AH|P-W|DT}

gusto si Jessicana mag-aral
{GHT/AH|P-T|DT}
gustoni Lindasi Jessicana mag-aralnang mabuti
{P-W/fa} {P-T/fg} {DT00/fg}{P-A}
gustoniLindasi Jessicanamag-aralnangmabuti
AHTW.YN/TaYN/TaTLDT00/W T0A/U

Pangungusap na payak na may dalawang panggitahil (tingnan din sa {10K-441 Θ [19]}). Dapat sa harap ng panggitahil na paniyak na si Jessica ang panggitahil na pantuwid na ni Linda.

Tagaakala ang pantuwid na ni Linda. Kung walang paniyak na si Jessica sana'y pati tagagawang pangmarahil ang si Linda: Gusto ni Linda na mag-aral.

Dahil sa pang-abay na pangmarahil ay nawala ang dating paniyak na si Linda. Maaaring ilagay ang tagagawang pangmarahil na si Jessica sa lugar ng dating paniyak; ito'y kabagay ng pandiwang mag-aral hinggil sa fokus.

{10K-4122}   Iba pang mga pangungusap na halimbawa: May panggitaga at pati pangitahil

 
[1][a] Gusto sila ni Nanay na mag-aral mamayang gabi. [-] [b] Gusto ni Nanay na mag-aral sila mamayang gabi. [++]
[2]Ibig ako ni Manuel na pumatay ng aso. [++/0]
[3]Ibig silang ni Admiral patayin. (Ang tulisan-dagat.)
Higit na maitim ang limbag = Panggitahil. May salungguhit = Panggitaga.

{10K-4131}   Mga pangungusap na halimbawa: Panggitahil sa pang-abay na pangmarahil na di-makangalan

 
[1][a] Dapat ni Ben na basahin ang pahayagan. [++] [b] Dapat basahin ni Ben ang pahayagan. [++] {GHW}
[2][a] Puwede ko ang pahayagang basahin. [++] [b] Puwede kong basahin ang pahayagan. [++] {GTW} {GHT}
[3]Hindi ko puwede ang pahayagang basahin. [+]{GTW} {GHT}
[4][a] Puwede ng pahayagang bumasa si Miguel. [b] Puwedeng bumasa ng pahayagan si Miguel.  {GHW} 
[5][a] Puwede ako ng pahayagang bumasa. [b] Puwede akong bumasa ng pahayagan.{GTT}  {GHW} 
[6][a] Huwag daw ng mga magsasakang gamitin ang tubig ng ilog. [++/0] [b] Huwag daw gamitin ng mga magsasaka ang tubig ng ilog. [++]{GHW}
[7][a] Huwag daw ang mga magsasakang gumamit ng tubig ng ilog. [++/+] [b] Huwag daw gumamit ang mga magsasaka ng tubig ng ilog. [++] {GHT}
Higit na maitim ang limbag = Panggitahil. May salungguhit = Panggitaga.

{10K-421 Θ}   Pang-abay na pangmarahil at pangngalan

Hindi maliwanag ang katuturan ng pangngalan sa wikang Filipino {6-1 (1)}. Kung kaya hindi tiyak kung sa lahat ng yari sa {10-4.2} talagang nagagamit na pangngalan (o yata pang-uri) ang pang-abay na pangmarahil. Tungkol dito ilang pagpuna:


{10K-422 Σ}   Pagsusuri ng pangungusap: Pang-abay na pangmarahil bilang pangngalan, dalawang pantuwid

Ang tagagawang pangmarahil ay panuring sa pang-abay na pangmarahil na nagagamit na pangngalan; ito'y panaguri ng pangungusap. Pantuwid ang tagagawang pangmarahil; walang paniyak ang pangungusap. Minamabuti ang yaring ito kung di-tiyak ang tagagawang pangmarahil. Hindi kilos na tunay ang inilalarawan ng pangungusap, pangmarahil lamang ang tagagawa at tagatiis.

Gusto ko ng isang kendi.
gusto kong isang kendi
{P-P=P-N(N/gusto P-W)} {P-W=P-N}
gustokongisangkendi
N/AHTW.HTTWUB.TLN/En

Walang paniyak ang pangungusap na may dalawang pantuwid.

Panuring sa gusto ang tagagawang pangmarahil na ko.

Tagatiis na pangmarahil ang pangalawang pantuwid. Hindi tiyak kung may kendi o wala.

{10K-423 Σ}   Pagsusuri ng pangungusap: Pang-abay na pangmarahil bilang pangngalan, paniyak at pantuwid

Ang tagagawang pangmarahil ay panuring sa pang-abay na pangmarahil na nagagamit na pangngalan; ito'y panaguri ng pangungusap. Paniyak ng pangungusap ang tagatiis pangmarahil. Minamabuti ang yaring ito kung tiyak ang tagatiis. Hindi kilos na tunay ang inilalarawan ng pangungusap, pangmarahil lamang ang tagagawa at tagatiis.

[1] Gusto ko ang isang kendi (isa sa mga kendi).
gusto koang isang kendi
{P-P=P-N(N/gusto P-W)} {P-T=P-N}
gustokongisangkendi
N/AHTW.HTTTUB.TLN/En

Panuring sa gusto ang tagagawang pangmarahil na ko.

Tagatiis na pangmarahil ang paniyak. Tiyak na may kendi (katiyakan ng paniyak).

May paniyak ang yaring ito. Dahil dito maaaring magpalitan ang panaguri at paniyak {2-2.3}. Pangungusap ng hugis na {P-P P-T=P-N(N/AH)} ang lumilitaw [2]. Malimit ganito ang pagbuo ng pangungusap na pananong [3 4] o kung bawal na maging paniyak ang tagatiis dahil sa di-katiyakan nito [5].

 
[2]Isang kendi ang gusto ko.
[3]Ano ang gusto mo? {10-4.2 [7]}
[4]Anong uri ang gusto mong pagkain? {10K-417 [26]}
[5]Wala ang gusto ko.

{10K-424 Σ}   Pagsusuri ng pangungusap: Pang-abay na pangmarahil na ayaw bilang pangngalan, pantuwid at pandako

Hindi maaaring pantuwid ang tagatiis na pangmarahil ng ạyaw kung taong tangi ito [1b]. Sa tabi ng pangungusap na may paniyak [1a] ay maaaring buuin ang pangungusap na may paniyak at pandako [2 3a 3b]; karaniwang minamabuti ang ikalawa. Panghalip na panao ang ginagamit kasama ang sa [3a 3b].

 
[1][a] Ayaw ko si Ana. [b] Ayaw ko ni Ana.
[2][a] Ayaw ni Ana kay Bert. [b] Ayaw ko kay Bert. [c] Ayoko kay Bert.
[3][a] Ayaw ko sa iyo. [b] Ayoko sa iyo. [c] Ayoko ka.

[3a] Ayaw ko sa iyo.
ayaw kosa iyo
{P-P=P-N(N/ayaw P-W)} {P-K=P-N(HT)}
ayawkosaiyo
N/AHTW.HTTKTK.HT

Walang paniyak ang pangungusap na may pantuwid at pandako.

Panuring sa ayaw ang tagagawang pangmarahil na ko.

Tagatiis na pangmarahil ang pandako.

{10K-425 Σ}   Pagsusuri ng pangungusap: Pang-abay na pangmarahil bilang pangngalan sa pariralang pangkaroon

Sa pariralang pangkaroon, ginagamit katulad ng pangngalan ang pang-abay na pangmarahil. Sa tabi ng yaring walang pandiwa [1] ay maaaring ikabit ang pariralang pandiwa [2] katulad sa pang-abay na pangmarahil na tumpak. Ipinagbababal ang yari kung kailangan ng pandiwa ang pangalawang paniyak [3]. Kumikilos sa labas katulad ng pangngalan ang pang-abay na pangmarahil, sa loob katulad naman ng pang-abay na pangmarahil na tumpak. Kung gawing makangalan ang pang-abay na pangmarahil ay binubuo ang yaring ganito. Karaniwang ginagamit ang yaring ito kung paniyak ang pariralang pangkaroon; hindi kailangan ito kung panaguri [4a 5a]. Iniiwasan ang yaring panggitaga [6a 7a].

 
[1]Sino ang may gusto ng kape? {P-K/D=P-N(N/AH P-W)}
[2]Sino ang may gustong uminom ng gatas?
[3]Sino ang may gustong inumin ang gatas?
[4][a] May gusto ng kape si Ana. [b] Gusto ni Ana ng kape.
[5][a] May gustong uminom ng gatas si Bert. [b] Gustong uminom ng gatas si Bert.
[6][a] Mayroon akong gusto ng kape. [0] [b] Gusto ko ng kape. [++]
[7][a] Mayroon akong gustong uminom ng gatas. [0] [b] Gusto kong uminom ng gatas. [++]

[2] Sino ang may gustong uminom ng gatas?
sinoang may gustong uminom ng gatas  
{P-P} {P-T=P-K/D}
may gustong uminom ng gatas
{P-K/D=P-N(N/AH ..)}
gustong uminom ng gatas
{P-N ? P-D(P-L=P-D(AH/gusto) D P-W)}
sinoangmaygustong uminomnggatas
HNTTL.TK/DN/AH.TLDT10/WTW N

Sa loob ng pariralang pangngalang na may pangngalang gusto bilang salitang pang-ubod ay kumikilos katulad ng pang-abay na pangmarahil na tumpak ang gusto hinggil sa pariralang pandiwang sumusunod.

May kabisaang pang-ubod ang pandiwang uminom.

Dapat tanging pagtalakay ang yaring [2]. Maaari ding buuin ang pariralang pangkaroong may pandiwari [8]. Kung sana'y maaari itong ituring sa pang-abay na pangmarahil dapat buuin ang pangungusap na [9]. Malaki ang kaibahan ng pangungusap na [9] sa [2]. Sa [9] (at sa lahat na yaring [8]) ay dapat gamitin ang pandiwang balintiyak at bawal na mayroon itong paniyak (walang kabisaang pang-ubod ang pandiwari, di-makabalarila ang pangungusap na [10]). Sa kabilang dako, may pandiwang tahasan at pantuwid nito ang pangungusap na [2]; hindi pang-abay na pangmarahil ng tumuturing sa pandiwari ang gusto.

 
[8]May iinumin pa ako. [++]
[9]May gustong inumin pa ako. [0]
[10]May iinumin ang gatas pa ako.

{10K-426}   Mga pagtatatakda sa paggamit ng pang-abay na pangmarahil bilang pangngalan

Maaaring may pang-halip na SA na iniuuna ang pariralang pangngalan {6-4.8}. Palaging makabalarila ang mga yaring ito (sa halimbawang [1 3] ang pangngalang sulat; para paghambingin sa [2 4] ang panghalip na NG na inihuhuli). Inihahambing dito ang gawi ng nais [5-8], gustọ [9-12] at ayaw [13-16] hinggil sa kabalarilaan ng kaugnayang paari. Malapit sa pangngalan ang nais, nasa gitna ang gustọ at hindi kawangis ng pangngalan ang ayaw. Sumasang-ayon ang kinalabasang ito sa sinabi sa itaas na mas malakas ang gawing makangalan ng gustọ kaysa sa ayaw {10K-414}.

 
Pangngalang tumpak sa paghahambing
[1]sulat Binasa mo ang aking sulat.[++]
[2]Binasa mo ang sulat ko.[++]
[3]Aking sulat ang binasa mo.[+]
[4]Sulat ko ang binasa mo.[+]
Tasa sa sulat: [++] [+]
nais bilang pangngalan
[5]nais Malaking bahay ang aking nais.[++]
[6]Malaking bahay ang nais ko.[++]
[7]Aking nais ang malaking bahay.[0]
[8]Nais ko ang malaking bahay.[+]
Tasa sa nais: [++] [0]
Pang-abay na pangmarahil na gusto bilang pangngalan
[9]gustọ Magsimba ang aking gusto.[+]
[10]Magsimba ang gusto ko.[++]
[11]Aking gusto ang magsimba.[-]
[12]Gusto ko ang magsimba.[0]
Tasa sa gusto: [+] [-]
Pang-abay na pangmarahil na ayaw bilang pangngalan
[13]ayaw Isda ang aking ayaw.[0]
[14]Isda ang ayaw ko.[++]
[15]Aking ayaw ang isda.[-]
[16]Ayaw ko ang isda.[+]
Tasa sa ayaw: [0] [-]

{10K-441 Θ}   Mga pangungusap na may pang-abay na pangmarahil

(1) Ipinapalagay naming pang-abay at hindi pandiwa ang salitang pangmarahil. Kung kaya payak ang pangungusap nitong may pangdiwang itinuring sa pang-abay at dahil dito may isa lamang panaguri [1]. Kung binubuo ang panggitahil na paniyak [2] o panggitagang paniyak [3 4] ay di-batayan kahit pangungusap na payak pa. Payak pa din ang pangungusap kung palawakin sa iba pang kawani [5 6] (upang ilarawan ang tagagawang pangmarahil). Ito'y katulad ng pagpapalawak ng pandiwa ng paghimok {8-4}; doon ipinapasok ang tagagawa bilang iba pang kawani at nananatiling payak ang pangungusap.

 
[1]Gustong kainin ni Nanay ang lugaw.
[2]Puwede ang pahayagang bashin ni Miguel.
[3]Dapat na siyang matulog.
[4]Gusto niya iyong kainin.
[5]Gusto ni Nanay na kainin ng bata ang lugaw.
[6]Gusto ni Nanay na kumain ang bata ng lugaw.

(2) Sa kabilang dako maaaring ipalagay na tambalan ang pangungusap na [6] kung saan nagagamit na pangngalan ang pang-abay na pangmarahil (o 'salitang pangmarahil'). Inihahambing ang pangungusap na ito sa pangungusap na payak na [7]. Sa pangkat na {2-4.9} inilalahad na sugnay na makaangkop ang maaaring bumuo ng paniyak ng sugnay na pang-itaas (maaari ding humahali ng pantuwid {3-2.3}). Sa [6 8] maaaring ipalagay na sugnay na makaangkop ang na kumain ang bata ng lugaw, sugnay na ito ang paniyak ng sugnay na pang-itaas na may gusto ni Nanay bilang panaguri. Sa pagsusuring ito ay pantuwid na tumuturing sa pangngalang gustọ ang takaakalang ni Nanay. Kawangis ng pangungusap na {2-4.9 [1a]} ang pangungusap na [8]; ngunit may kaibahan: doon pandiwa ang panaguri ng sugnay na pang-itaas samatalang sa [8] pang-abay na pangmarahil bilang pangngalan. Maaari din suriin ang pangungusap na [9-14] bilang pangungusap na payak [..a] o pangungusap na tambalan [..b] (baka may kahirapan ang [11b 12b]). Sa mga pangungusap na tambalang [9b 10b 13b], bumubuo ng salitang pangmarahil lamang ang sugnay na pang-itaas.

 
[7]Gusto ni Nanay ang isang kendi. {10-4.2 [2]}
[8]Gusto ni Nanay || kumain ang bata ng lugaw. {*}
[9][a] Dapat na matulog ang bata. [b] Dapat || matulog ang bata. (Tingnan din sa {10-4.1.3 [2]}.)
[10][a] Puwedeng basahin ni Miguel ang pahayagan. [b] Puwede || basahin ni Miguel ang pahayagan. (Tingnan din sa {10-4.1.3 [3]}.)
[11][a] Dapat ang batang matalog. [b] Dapat ang bata || matulog. (Tingnan din sa {10-4.1.3 [5]}.)
[12][a] Dapat siyang matulog. [b] Dapat siya || matulog. (Tingnan din sa {10-4.1.3 [11]}.)
[13][a] Gustong kainin ng bata ang manggang iyon. [b] Gusto || kainin ng bata ang manggang iyon. (Tingnan din sa {10-4.1.2 [5]}.)
[14][a] Gusto ni Nanay na matulog si Kiko. [b] Gusto ni Nanay || matulog si Kiko. (Vgl. {10-4.1.2 [15]}.)

{*}   Ginagamit ang tandang || upang ihudyat ang hangganan ng dalawang sugnay (karaniwang nandoon ang pang-angkop).

(3) Hindi maaari [16 18 20 21] o mahirap [17 19] ang pagsusuri ng pangungusap na sumusunod. May dalawang panggitahil ang pangungusap na [15]; payak ang pangungusap na di-batayan. Dito walang katulad ng [6|8], bunga nito ang [16 17]. May kahirapang pansemantika ang [18 19] (katulad ng sa [17]) kung ipalagay na pangungusap na tambalan samantalang may kahirapang pampalaugnayan ang pagsusuri na [20 21].

 
[15]Gusto ni Nanay ang batang kumain ng lugaw.
[16]Gusto ni Nanay || ang batang kumain ng lugaw. (Kulang ang pang-angkop sa hangganan ng dalawang sugnay. Hindi makabalarila ang sugnay na ang batang kumain ng lugaw dahil dapat ang panandang ay at bawal ang pang-angkop na na kung di-karaniwan ang ayos ng panaguri at paniyak.)
[17]Gusto ni Nanay ang bata || kumain ng lugaw. (Kaunting bihira ang paggamit ng pawatas, ngunit hindi di-makabalarila ang pangungusap na tambalan. Iba ang kahulugang pansemantika ng [17] sa [15], ibig sabihin Minamahal ng nanay ang bata na kumakain ng lugaw.)
[18]Puwede ang pahayagan || basahin ni Miguel. (Hindi makabuluhan ang sugnay na puwede ang pahayagan. Tingnan din sa {10-4.1.3 [6]}.)
[19]Gusto ni Linda si Jessica || mag-aral nang mabuti. (Kawangis ng sa [17], ibig sabihin ng gusto ni Linda si Jessica ang salaysay na Minamahal ni Linda ang masikap na babaeng si Jessica na nag-aaral nang mabuti. {10K-4121 Σ}.)
[20]Puwede ng guro || basahin ang Intsik. (Hindi makabuluhan ang pantuwid na ng guro sa sugnay na pang-itaas. Tingnan din sa {10-4.1.3 [7]}.)
[21]Gusto || pumunta ng kapatid ko sa Maynila. (Mahirap na unawain na may pantuwid sa halip ng paniyak ang pangalawang sugnay. Tingnan din sa {10-4.1.2 [4]}.)

(4) Di-makabalarila ang pangungusap na [22a 22b 23a]. Hindi maaari ang panggitaga at pati panggitahil. Kung ganito, hindi mahalaga kung payak o tambalan ang pangungusap. Iba ang pagbuo ng pangungusap na tambalan na [24] may dalawang pandiwa.

 
[22][a] Gusto niya ni Nanay na kainin ang lugaw. [b] Gusto ni Nanay niyang kainin ang lugaw. [c] Gusto ni Nanay na kainin niya ang lugaw. (Bawal ang pagkakasunud-sunod na niya ni Nanay sa [22a] dahil sa tuntuning "Tagaakala sa harap ng tagagawang pangmarahil". Bawal ang pagkakasunud-sunod na ni Nanay niya sa [22b] dahil sa tuntuning "panghalip ng panggitaga sa harap ng parirala ng panggitahil".)
[23][a] Gusto ni Maria mong lutuin ang hapunan mamayang gabi. [b] Gusto ni Mariang lutuin mo ang hapunan mamayang gabi.
[24][a] Sinabi ni Mariang lutuin mo ang hapunan mamayang gabi. [b] Sinabi ni Maria || lutuin mo ang hapunan mamayang gabi. {2K-491 Σ [3]}.

(5) Maaaring buuin ng pang-abay na pangmarahil na makangalan ang pangungusap na may apat na kawani. Dahil dito dapat siyasatin kung talagang payak ang pangungusap na may apat na kawani o nasa dalawang sugnay ang kawani. Kung ihiwalay sa dalawang sugnay na [25b 27b] ang pangungusap na [25a 27a] ay maging di-makabuluhan nang pansematika ang pangungungusap samantalang walang kahirapan ang yaring kahambing na may sugnay na makaangkop [26 28].

 
[25][a] Gusto ko si Nanay na magbigay ng pera kay Ate. [b] Gusto ko si Nanay || magbigay ng pera kay Ate. (Kung sana'y sugnay ang gusto ko si Nanay, mali ang kabuluhan; saka ginagamit ang pawatas ng pandiwang magbigay.)
[26][a] Gusto ko ang kaibigang nagbigay kahapon ng pera kay Ate. [b] Gusto ko ang kaibigan || nagbigay kahapon ng pera kay Ate. (Maliwanag itong dalawang sugnayDeutlich zwei Teilsätze. Makabuluhan ang unang sugnay; panuring sa kaibigan ang pangalawang sugnay; Nasa pangnagdaan ang pandiwa.
[27][a] Gusto ko si Ateng bigyan ng pera ni Nanay. [b] Gusto ko si Ate || bigyan ng pera ni Nanay. (Sa [27b] iba ang kabuluhan ang gusto ko si Ate bilang sugnay, kasalungat ang kabuluhang ayoko si Ate. Saka hindi maliwanag kung bakit ginagamit ang pawatas ng pandiwang bigyan.)
[28]Gusto ko si Ate || binigyan kahapon ng pera ni Nanay. (Halatang dalawang sugnay. May kabuluhang pansemantika ang unang sugnay. Panuring sa Ate ang pangalawa, Nasa pangnagdaan ang pandiwa.

Kataliwasan ang pangungusap na tambalan na {10K-419 Σ} kung saan kailangan ang pang-uring makataguri.

Ibig buurin na palaging maaaring suriin na payak ang pangungusap na may pang-abay na pangmarahil.

Inihahambing ang panungusap na may pang-abay na pangmarahal at pangungusap na may pandiwang nakakabit sa pangkat na {13-5.5.3 Θ}.


Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_D_2K.htm
07 Agusto 2006 / 27 Agosto 2013 *Ayos

Wikang Filipino - Wakas ng 10K Pangabit sa Mga Patakaran (Talaksan 10K/2)

Simula ng pahina   10/1   10/2   10/3   10K/1   10K/3   Palaugnayan
Wikang Filipino   Fisyntag