10 Mga Pang-abay at mga Pariralang Pang-abay
(Talaksan 10/2)

10-4 Pang-abay na pangmarahil

10-4.1 Pang-abay na pangmarahil sa pariralang pandiwa

(1) May pangkat ng pang-abay na lubhang nagbabago ng pandiwa kung panuring; hindi na ito nagpapahayag ng kilos kundi ng nais, gusto o kailangang ganapin ang kilos [1-3]. Ang tagaganap ay magiging 'tagaakala' (susi {../fa} para sa fokus at katungkulan {6-3.4.2 (6)}). Pansemantika itong kahawig ng 'modal verbs' ng mga wikang pang-Europa. Sa wikang Filipino, hindi ito pandiwa {10-4.4 Θ}. Tinatawag namin itong 'pang-abay na pangmarahil' (susi {AH}). Ito'y pulutong sa loob ng uri ng pang-abay na pamaraan. Binubuo ang yaring pananggi nito sa pamamagitan ng hindi [4].

 
[1]Dapat nang matulog ang bata.
[2]Gusto mo na bang matulog?
[3]Kailangan sundin ng bata ang kanyang magulang.
[4][a] Hindi ko gustong inumin ang gatas. [b] Wala kong gustong inumin ang gatas.

(2) Dahil hindi na tinutupad nang tunay ang kilos ay karaniwang ginagamit ang pawatas sa halip ng anyong pamanahon {*}. Iniuuna sa pandiwa ang pang-abay na pangmarahil. May pang-angkop ang pang-abay; pariralang panlapag ang yari ng pang-abay na pangmarahil {5-2.1 (2)}. May katangiang mapapansin ang pang-abay na ito: Maaaring maglagay ng kawaning di-panghalip sa pagitan ng pang-abay na pangmarahil at pandiwa. Dahil sa pagkakawangis sa panggitaga ay tinatawag naming 'panggitahil' ang mga yaring ito {10-4.1.1}.

{*} Mga kataliwasan: Panghinaharap sa halip ng pawatas {10-4.1.3}. Yaring may huwạg sa panghinaharap {10K-411}.

(3) Hindi lamang maaaring gamitin kasama ang pandiwa ang pang-abay na pangmarahil. Bumubuo din ang mga ito ng yari kung saan ito'y gaya ng pangngalan [5], pang-uri [6] o pang-abay [7]; tingnan ang buod sa pangabit na {10K-412}. Higit dito, sa pangabit may yaring halimbawa ng pang-abay na pangmarahil na kailangan {10K-413}, ayaw {10K-414} at gustọ {10K-415}.

 
[5]Kailangan ko ang tulong mo.{N}
[6]Isang kailangang kondisiyon.{U}
[7]Maaaring nasa bahay siya.{A}

(4) Hinggil sa palaugnayan ay ibinibukod sa dalawang pangkat ang pang-abay na pangmarahil. May gawing gaya ng pangngalan ang pangkat ng 'pang-abay na pangmarahil na makangalan'. Dito binabago nang malakas ang palaugnayan pag tahasan ang pandiwa. Hindi ganito ang 'pang-abay na pangmarahil na di-makangalan' na may gawing di-gaya ng pangngalan. Pag balintiayak ang pandiwa ay walang pagbabago ng palaugnayan ang dalawang pangkat.

Maaaring ayusin ang mga pang-abay na pangmarahil alinsunod sa gawi nito {10K-412}. Hindi kailanman gaya ng pangngalan ang pang-abay na maaari. Nasa kabilang dako ang ibig na palaging gaya ng pangngalan. Halimbawa ng mangingibabaw na di-gaya ng pangngalan ang dapat. Halos palaging gaya ng pangngalan ang pang-abay na alạm at gustọ.

(5) Mapapansin ang magkakaibang pampalaanyuan ng pang-abay na pangmarahil. Bukod sa dalawang salitang hiram na Espanyol na gustọ at puwede ay may ilang salitang walang panlapi. Gaya ng anyong makadiwa ang pang-abay na maaari, may pagkakabuo gaya ng pangngalang may panlapi ang kailangan. Ang pang-abay na huwạg ay may kaugnayang pangpalaanyuan sa hindị.


10-4.1.1 Panggitahil

(1) Sa 'panggitahil' (|pang+gitna+marahil|), pariralang pantuwid o paniyak ang maaaring ilagay sa pagitan ng pang-abay na pangmarahil at pandiwa, tinatawag itong panggitahil na pantuwid (susi {GHW}) at panggitahil na paniyak (susi {GHT}). Pinapanatili ng pariralang ang pananda nito at sa harap ng pandiwa inilalagay ang pang-angkop na hindi maaaring kaltasin [1-6]. Ang pang-angkop na ito ay maaaring ipinapalagay na pang-angkop mula sa pariralang panlapag ng pang-abay na pangmarahil.

(2) Kahit ano ang tungkuling pansemantika ng paniyak ay maaaring buuin ang panggitahil na paniyak [1-3]. Maaaring buuin ang panggitahil na pantuwid kung tagaakala ang pantuwid [4-6], samantalang bawal buuin kung tagagawang pangmarahil [2b] o tagatiis [3b].

 
[1]Hindi puwede si Kikong pumunta sa Lipa. {10-4.1.3 (2)}{GHT} {AH/DN} {P-T/fa}
[2][a] Gusto ko ang aklat na itong basahin ni Juan. {10-4.1.2 (4)} {GHT} {AH/N} {P-T/ft}
 [b] Gusto ko ni Juan na basahin ang aklat na ito. {P-W/fg}
[3][a] Puwede ang pahayagang basahin ni Miguel. {10-4.1.3 (2)}{GHT} {AH/DN} {P-T/ft}
 [b] Puwede ng pahayagang bumasa si Miguel. {P-W/ft}
[4]... parang ayaw ni Bayaning pag-usapan pa si Goyo. {W Uhaw 20.25} {10-4.1.2 (3)} {GHT} {AH/N} {P-W/fa}
[5]Gusto ni Linda si Jessica na mag-aral nang mabuti. {10-4.1.2 (3)}{GHW} {AH/N} {P-W/fa}
[6]Puwede ng gurong basahin ang Intsik.{10-4.1.3 (2)}{GHW} {AH/DN} {P-W/fa}
Higit na maitim ang limbag = Panggitahil.

(3) Kung binubuo ang panggitahil at ang panggitaga ay iniuuna ang panghalip ng panggitaga sa parirala ng panggitahil [7]; gaya ng panggitaga may bisa ang tuntuning "maigsi sa harap ng mahaba". Di-lubhang "naigagalaw" ang parirala ng panggitahil kaysa panggitaga. Sa pangungusap na may pagtanggi sa pamamagitan ng hindị ay maaaring ilagay ang panghalip ng panggitaga sa harap ng pang-abay na pangmarahil [8], samantalang dapat ilagay sa likod nito ang parirala ng panggitahil [9].

 
[7]Ayaw ko si Armand na magluto ng suman. {10-4.1.2 (4)} {GTW} {AH/N} {P-W/fa}
{GHT} {P-T/fg}
[8]Hindi ako maaaring tumanggap ng kahit ano. {10-4.1.3 (3)} {GTT} {AH/DN} {P-T/fa}
[9][a] Hindi puwede si Kikong pumunta sa Lipa. {10-4.1.3 (2)} {GHT} {AH/DN} {P-T/fa}
Higit na maitim ang limbag = Panggitahil. May salungguhit = Panggitaga.

10-4.1.2 Gawing makangalan

(1) Ang isang pangkat ng pang-abay na pangmarahil ay may gawing tinatawag naming 'gawing makangalan' (susi {AH/N}). Kung tahasan ang pandiwa, binabago nang malakas ang palaugnayan; magiging pantuwid ang paniyak (ito ang tagaganap na magiging tagaakala) [3a|b 4 5]. Wala nang paniyak ang pangungusap. Kung nagkaroon ng pantuwid ang pandiwang tahasan (karaniwang tagatiis), mayroon nang dalawang pantuwid ang pangungusap [3].

Kung balintiyak ang pandiwa at dahil dito pantuwid na ang tagaganap na magiging tagaakala ay walang pagbago ng palaugnayan [6 7]. Higit sa iba ginagamit ang pandiwang balintiyak kasama ang pang-abay na pangmarahil na makangalan. Kung gayon walang pagbago ng palaugnayan at walang pagkawala ng paniyak.

Sumusunod ang talahanayan sa pangmarahil na may gawing makangalan [1 2]. Karaniwang pang-angkop ang nasa pagitan ng pang-abay na pangmarahil at pandiwa [4-7].

 
[1]Pang-abay na pangmarahilPang-angkopPandiwang tahasanTagaakalaTagatiis
{AH}{TL}{D20/f0/fa|ft} {*}{P-W/fa}{P-W/ft}
[2]Pang-abay na pangmarahilPang-angkopPandiwang balintiyakTagaakalaTagatiis
{AH}{TL}{DB10/fa|ft}{P-W/fa} {P-T/ft}
{*}   Inilalarawan namin sa palasusian namin ang kasalukuyang kayarian ng kawani. Kung kailangan, ibinibigay din ang kayariang karaniwan (halimbawang [3]: {D20/f0|fa|ft//DT10} o {D20/f0|fa|ft//DT10/fg|ft}) {7-2.3}.

 
Mga halimbawa ng pandiwang tahasan
[3][a] Natutulog na ang bata.
 [b] Gustong matulog ng bata.
[4]Gustong kumain ng bata ng mangga. (Dalawang pantuwid: bata ang tagaakala at manggạ ang tagatiis na pangmarahil.)
[5]Gustong pumunta ng kapatid ko sa Maynila.
Mga halimbawa ng pandiwang balintiyak
[6]Gustong kainin ng bata ang manggang iyon. (Balintiyak na {DB10} ang pandiwang kainin, walang pagbago ng paniyak.)
[7]Gustong ibigay ni Nanay ang laruan kay Ana.

Halos palaging may gawing makangalan ang pang-abay na pangmarahil na ayaw, alạm, ibig, gustọ. Pati ang salitang kaya, nais, ugali at hilig. Makangalan at di-makangalan ang paggamit ng kailangan.

(2) Binubuo ang panggitahil na pantuwid sa [8-10]; inilalagay sa pagitan ng pang-abay na pangmarahil at pandiwa ang pantuwid (tagaakala) {10-4.1.1}. May pang-angkop ang pantuwid na nasa harap ng pandiwa.

 
[8]Gusto ng batang matulog. (Tingnan din sa [3b].)
[9]Gusto ng batang kainin ang manggang iyon. (Tingnan din sa [6].)
[10]Gusto ni Nanay na ibigay ang laruan kay Ana. (Tingnan din sa [7].)
Higit na maitim ang limbag = Tagaakala at tagagawang pangmarahil.

(3) Sa mga pangungusap sa itaas at sa [11] ay tagaakala at pati tagagawang pangmarahil ang pantuwid. Nawala ang paniyak sa pangungusap na may pandiwang tahasan [3b 4 5]. Maaaring kumuha ng bagong paniyak ang pangungusap upang ilarawan ang 'tagagawang pangmarahil' kung iba-iba ito sa tagaakala [12]; maaaring bumuo ng panggitahil ang bagong paniyak [13]. Sa pangungusap na may pandiwang balintiyak ay maaaring ilarawan ang tagagawa sa pamamagitan ng iba pang pantuwid [14 15]. Kung higit sa isang parirala ang nasa pagitan ng pang-abay na pangmarahil at pandiwa ay nauuna ang tagaakala [13].

 
[11]... parang ayaw ni Bayaning pag-usapan pa si Goyo. {W Uhaw 20.25} (Tagagawang pangmarahil si Bayani:   Pinag-uusapan niya si Goyo.)
[12]Gusto ni Nanay na matulog si Kiko.
[13]Gusto ni Linda si Jessica na mag-aral nang mabuti. {10K-4121 Σ}
[14]Gusto ni Nanay na kainin ng anak ang lugaw.
[15]Ibig ng Admiral patayin ng kahit sino ang mga tulisan-dagat.
Higit na maitim ang limbag = Tagaakala. May salungguhit = Tagagawang pangmarahil.

(4) Maaaring magamit na salitang makatukoy ng panggitaga ang pang-abay na pangmarahil; kung kaya malimit na binubuo ang panggitagang pangmarahil na maaaring panggitagang pantuwid, paniyak o panggitaga ng dalawa {11-6.6}. Halos palaging binubuo ang panggitagang pantuwid kung tagaakala ang panghalip ng panggitaga [16-20].

Sa likod ng (mga) hutagang panggitaga maaaring ilagay ang iba pang kawani bilang panggitahil sa harap ng pandiwa [19 20].

 
[16]Gusto niyang kumain ng mangga.
[17]Gusto niyang kainin ang manggang iyon.
[18]Gusto niya iyong kainin.
[19]Gusto ko ang aklat na itong basahin ni Juan.
[20]Ayaw ko si Armand na magluto ng suman.
Higit na maitim ang limbag = Tagaakala. May salungguhit = Tagagawang pangmarahil.

(5) Sa mga halimbawang itaas, bahagi ng panaguri ang pang-abay na pangmarahil. Dahil sa pagkakapareho ng panaguri at paniyak ay maaaring magpalitan ang dalawa at maging bahagi ng paniyak ang pang-abay na pangmarahil (kung may paniyak ang pangungusap). Nangyayari ito sa pangungusap na pananong [21], mas madalang sa pangungusap na pasalaysay [22]. Sa gayon hindi maging pangngalan ang pang-abay {10-4.2}.

 
[21]Ano ang gusto niyang kainin?
[22]Mangga ang gusto niyang kainin.

10-4.1.3 Gawing di-makangalan

(1) Kung di-makangalan ang gawi ng pang-abay na pangmarahil (susi {AH/DN}) ay hindi binabago ang paniyak dahil sa pang-abay [1a|b 2]. Halos palagian may gawing di-makangalan ang pang-abay na maaari, puwede, huwạg at dapat. Ginagamit nang makangalan at di-makangalan ang kailangan. Magkatulad ang paggamit ng pandiwang tahasan at balintiyak kung di-makangalan ang pang-abay. Pansemantikang hindi maaaring ibukod ang tagaakala {*} at tagagawang pangmarahil.

{*}   Hindi napakagaling ang katawagang 'tagaakala' kung di-makangalan ang pang-abay na pangmarahil. Katawagan gaya ng 'tagakaya' ang mas bagay dito, ngunit di-bagay para gawing makangalan. Dahil dito, iniharap namin ang tagaakala para dalawang pangkat.

 
Pandiwang tahasan
[1][a] Natutulog na ang bata.
 [b] Dapat nang matulog ang bata.
Pandiwang balintiyak
[2]Puwede bang dikdikin mo na lang ako sa lusong. {W Unggoy at Pagong}

(2) Kung di-makangalan ang gawi ay maaari ding ilagay ang kawani ng pandiwa sa pagitan ng pang-abay at pandiwa, ibig sabihin maaaring bumuo ng panggitahil. Palaging maaari ang panggitahil na paniyak (tagaakala sa [3], tagatiis sa [4]). Maaari ang panggitahil na pantuwid para sa tagaakala [5]; samantalang bawal kung tagatiis ang pantuwid [6b].

 
[3]Dapat ang batang matulog. (Tingnan din sa [1b]. Nasa pagitan ng pang-abay na pangmarahil at pandiwa ang paniyak (tagaakala).){GHT}
[4]Puwede ang pahayagang basahin ni Miguel. {GHT}
[5]Puwede ng gurong basahin ang Intsik. (Nasa pagitan ng pang-abay na pangmarahil at pandiwa ang pantuwid (tagaakala).){GHW}
[6][a] Puwedeng bumasa ng pahayagan si Miguel.
 [b] Puwede ng pahayagang bumasa si Miguel.

(3) Maaaring bumuo ng panggitagang pangmarahil [7]. Halos palagi binubuo ang panggitagang ito kung panao ang panghalip [7a]. Karaniwang nasa harap ng pang-abay ang (mga) panghalip ng panggitaga kung sa harap ng pang-abay may salitang makatukoy ng panggitaga ([8 9], gayunman [10]).

 
[7][a] Puwede niyang basahin ang pahayagan.
 [b] Puwede itong basahin ni Miguel.
 [c] Puwede niya itong basahin.
[8]Miss Isha, hindi ko na kayo puwedeng abalahin pa. {W Nanyang 13.3}
[9]Hindi kasi ako maaaring lumagpas sa panahong itinakda sa akin ng aming dakilang hari. {W Samadhi 4.4}
[10]Saka puwede ka rin namang makilibing. {W Suyuan 5.7} (Karaniwang hindi maaaring magamit na salitang makatukoy ang saka.)

(4) Sa mga halimbawang itaas, bahagi ng panaguri ang pang-abay na pangmarahil. Dahil sa pagkakapareho ng panaguri at paniyak maaaring magpalitan ang dalawa [11].

 
[11]Wala ni sinumang tao ang maaari kong malapitan. {W Damaso 4.3}

10-4.2 Pang-abay na pangmarahil bilang pangngalan

Sa pangungusap na walang pandiwa, maaaring magamit na pangngalan ang pang-abay na pangmarahil na may gawing makangalan (susi {N/AH}, {10K-421 Θ}).

(1) Ang tagagawang pangmarahil ay nagiging panuring sa pang-abay na pangmarahil na nagagamit na pangngalan; nagiging panaguri panaguri ng pangungusap ang pang-abay na pangmarahil.

(2) Ginagamit gaya ng pangngalan ang pang-abay na pangmarahil sa pariralang pangkaroon [3a 3b].
Pariralang pangkaroong may pandiwari → {4-4.3 (4)}.

 
[1][a] Gusto ko ng kendi. (Baka walang kendi.)
 [b] Gusto ko ang kendi. (May kendi.)
[2][a] Ayaw ko sa iyo. [b] Ayaw kita.
[3][a] Sino ang may gusto ng kape? [b] Ako ang may gusto ng kape.

10-4.3 Pang-abay na pangmarahil bilang pang-uri at pang-abay

Sa pangungusap na walang pandiwa maaaring nagamit na pang-uri [1] o pang-abay na tumpak [2-4] ang pang-abay na pangmarahil na may gawing di-makangalan. Sa pangungusap na may pandiwa bilang panaguri ipinapalagay naming pang-abay na tumpak ang pang-abay na pangmarahil kung pangyayari sa pangnagdaan o panghinaharap ang pinupuna [5].

 
[1]Puwede sa akin ang aklat na iyan.
[2]Maaaring maganda ang bulaklak.
[3]Maaaring nasa bahay siya.
[4]... maaaring hindi na niya kasama ito ... {W Karla 5.206}
[5][a] Maaaring binasa na niya ang liham ko. [b] Dapat binasa mo na ang liham ko.

Kina { Aganan 1999 p. 75} tinatawag na 'pariralang modal' ang parirala gaya ng [1].


10-4.4 Θ Palakuruan ng pang-abay na pangmarahil

(1) Hindi maaaring pandiwa ang salitang pangmarahil, dahil wala itong katangian ng pandiwa. Kulang ang banghay na pamanahon. Bukod dito, wala itong anyong tahasan at balintiyak; nagmumula sa pandiwa ang katinigan. Saka wala itong kawani; tinitiyak ng pandiwa ang kayarian ng kawani (kahit na maaari itong baguhin ng pang-abay). May panlapi ang mga anyo ng pandiwa; nawawala din ang katangiang ito sa salitang pangmarahil.

(2) Sa kabilang dako, may magkatulad na katangian ang salitang pangmarahil at ang (ibang) pang-abay. Lalo na maaaring tumuturing ang dalawa sa pandiwa, may pang-angkop ang yaring ito. Dahil dito nabibilang namin sa pang-abay ang salitang pangmarahil ang tinatawag itong 'pang-abay na pangmarahil'.

(3) Panuring sa pandiwa ang pang-abay na pangmarahil. Kaya bumubuo ng pangungusap na payak na may iisang panaguri ang pandiwang may pang-abay na pangmarahil {10K-441 Θ}. Ang panaguri ang pariralang pandiwa at bahagi nito ang pang-abay na pangmarahil. Hindi pangalawang panaguri ng pangalawang sugnay ang salitang pangmarahil. Sa ilan lamang kalagayan ay maaaring ipalagay na tambalang pangungusap ang yaring may pang-abay na pangmarahil {10K-441 Θ (2)}.
Dahil hindi pandiwa ang pang-abay na pangmarahil ay hindi nito kayang buuin ang yari na 'Raising' (tingnan din sa {13K-541 }).

(4) Sa panggitahil na paniyak, sa harap ng panaguri ang paniyak. Dahil walang panandang ay ang panaguri ay di-batayan ang pangungusap na ito {13-2.2.1}; mananatili itong pangungusap na payak.

(5) Sa pangungusap na may pang-abay na pangmarahil ay nagiging tagaakala ang tagaganap. Maaaring dagdagan ang tagagawang pangmarahil bilang isa pang kawani ng pandiwa. Maaaring ihambing ito sa pandiwa ng paghimok {7-4} kung saan nagiging tagahimok ang tagaganap at maaaring dagdagan ang tagagawa bilang isa pang kawani.

Pinaghahambing ang yaring may pang-abay na pangmarahil at ang yaring may pandiwang nakakabit sa {13-5.5.3 Θ}.

Salitang pangmarahil sa aghamwika {10K-442 }.


Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_D_2.htm
09 Enero 2011 / 07 Agusto 2016

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 10 Mga Pang-abay (Talaksan 10/2)

Simula ng talaksan   10/1 10/3 10K/1 10K/2   Palaugnayan
Pahinang pamagat na Filipino   Fisyntag