10 Mga Pang-abay at mga Pariralang Pang-abay
(Talaksan 10/2)

10-4 Pang-abay na pangmarahil

10-4.1 Pang-abay na pangmarahil sa pariralang pandiwa

(1) May isang pankat ng pang-abay na lubhang nagbabago ng pandiwa kaya hindi na nagpapahayag ang panghuli ng kilos kundi ng nais, gusto o kailangang ganapin ang kilos [1-3]; Ang tagaganap ay magiging 'tagaalaga' (susi {/ft} para sa fokus at katungkulan {6-3.2.2 (6)}). Pansemantika itong kahawig ng 'modal verbs' ng mga wikang pang-Europa (Inggles, Aleman at iba pa). Sa wikang Filipino, wala itong pandiwa dahil wala itong banghay. Bukod dito, wala itong anyong tahasan at balintiyak; nagmumula naman sa pandiwa ang katinigan nito. Saka walang kawani; tinitiyak ng pandiwa ang kayarian ng kawani, kahit na maaari itong baguhin ng pang-abay. Tinatawag naming 'pang-abay na pangmarahil' ang pang-abay na ito (susing {DP}). Ipinalalagay itong uri sa mga pang-abay na pamaraan. Binubuo ang yaring panangging may pang-abay na pangmarahil sa pamamagitan ng hindi [4].

 
[1]Dapat nang matulog ang bata.
[2]Gusto mo na bang matulog?
[3]Kailangan sundin ng bata ang kanyang magulang.
[4][a] Hindi ko gustong inumin ang gatas. [b] Wala kong gustong inumin ang gatas.

(2) Walang pandiwa (at dahil dito walang pandiwang pantulong) ang mga pang-abay na pangmarahil. Kawangis ng ibang pang-abay ang gawing pampalaugnayan nito {10K-411}; gayunman may ilang katangian ang palaugnayan nito; ngunit para sa mga ito hindi kailangang buuin ang isang tanging bahagi ng panalita {10K-412 }.

Sa itaas ipinaliliwanag na iniuugnay ang pang-abay na pangmarahil sa pariraralang pandiwang. Malakas nagkakabisa nang pampalaugnayan at pansemantika sa panghuli ang pang-abay na ito. Dahil hindi na tintupad nang tunay ang kilos ay karaniwang ginagamit ang pawatas sa halip ng anyong pamanahon {*}. Iniuuna sa pandiwa ang pang-abay na pangmarahil, kataga ang maaaring isingit sa pagitan ng pang-abay at pandiwa. Doon may pang-angkop na maaari mang kaltasin nang malimit; pariralang panlapag ang yari ng pang-abay na pangnmarahil {5-2.1 (2)}. May katangiang mapapansin ang pang-abay na ito: Maaaring maglagay ng kawaning di-panghalip sa pagitan ng pang-abay na pang-marahil at pandiwa. Dahil sa pagkakawangis sa panggitaga ay tinatawag naming 'panggitahil' ang mga yaring ito. {10-4.1.1}.

{*} Mga kataliwasan: Panghinaharap sa halip ng pawatas {10-4.1.3 [19]}. Pang-abay na huwag na may panghinaharap {10K-413} . Anyong pamanahon {10-4.3 [5 6]}.

(3) Dito dapat banggitin na hindi lamang maaaring gamitin kasama ng pandiwa ang pang-abay na pangmarahil. Bumubuo naman ang mga ito ng yari kung saan ito'y katulad ng pangngalan [5-7], pang-uri [8] o pang-abay [9]; tingnan ang buod sa pangabit na {10K-414} at tingnan sa mga pangkat na {10-4.2} at {10-4.3}. Higit dito, sa pangabit may yaring halimbawa ng pang-abay na pangmarahil na ayaw {10K-415}, kailangan {10K-416} at gustọ {10K-417}.

 
[5]Kailangan ko ng sapatos. (Pangungusap na walang paniyak at may dalawang pantuwid.) {N}
[6]Kailangan ko ang tulong mo.{N}
[7]Sino ang may kailangan ng tulong ko? {N}
[8]Isang kailangang kondisiyon.{J}
[9]Maaaring nasa bahay siya.{D}

(4) Hinggil sa palaugnayan ay maaaring ibukod sa dalawang pangkat ang pang-abay na pangmarahil {10K-418 }. May gawing gaya ng pangngalan ang pangkat ng 'pang-abay na pangmarahil na makangalan' {10-4.1.2}. Dito binabago nang malakas ang palaugnayan ng pangungusap pag tahasan ang pandiwa. Hindi ganito ang 'pang-abay na pangmarahil na di-makangalan' na may gawing di-gaya ng pangngalan {10-4.1.3}. Pag balintiayak ang pandiwa at pantuwid na ang tagaalaga ay walang pagbabago ng palaugnayan sa dalawang pangkat.

Maaaring ayusin ang mga pang-abay na pangmarahil alinsunod sa gawi nito {10K-414}. Hindi kailanman gaya ng pangngalan ang pang-abay na maaari. Nasa kabilang dako ang nais na palaging gaya ng pangngalan. Halimbawa sa mangingibabaw na di-gaya ng pangngalan ang dapat. Halos palanging gaya ng pangngalan ang pang-abay na alạm at gustọ.

(5) Sa sumusunod na mga pangkat ay tinatalakay ang palaugnayan ng pang-abay na pang-marahil. Pinagiisa lahat sa iisang pamamaraan. Napapansin ito dahil magkakaiba ang palaanyuan nito. Bukod sa dalawang salitang hiram na Espanyol na gustọ at puwede ay may ilang salitang walang panlapi. Katulad ng anyong makadiwa ang pang-abay na maaari, may pagkakabuong katulad ng pangngalang may panlapi ang kailangan; at ang pang-abay na huwạg ay may kaugnayang pangpalaanyuan sa hindị. Halata, walang pagkakaugnay ng pamuhatang pampalaanyuan at gawing pampalaugnayan ang mga pang-abay na pangmarahil.

10-4.1.1 Panggitahil

(1) May katangiang di-pangkaraniwan ang yaring may pang-abay na pangmarahil at pandiwa na tinatawag naming 'panggitahil' (susi {IP}). Pantuwid at paniyak ang maaaring ilagay sa pagitan ng pang-abay na pangmarahil at pandiwa, tinatawag itong panggitahil na pantuwid (susi {IPC}) at panggitahil na paniyak (susi {IPS}). Pinapanatili ng pariralang ang panada nito at sa harap ng pandiwag inilalagay ang pang-angkop na hindi maaaring kaltasin [1-7 10 12a]. Ang pang-angkop na ito ay maaaring ipilagay na pang-angop mula sa pariralang panlapag ng pang-abay na pangmarahil. Sa panggitahil na paniyak, sa harap ng panaguri ang paniyak. Dahil walang panandang ay ang panaguri di-batayan ang pangungusap na ito {13-2.3.1}; mananatili itong pangungusap na payak {10K-441 Θ}.

Kahit ano ang tungkuling pansemantika ng paniyak ay maaaring buuin ang panggitahil na paniyak [1-5]. May pagtatakda ang panggitahil na pantuwid; maaari itong buuin kung tagaakala ang pantuwid [6 7] samantalang hindi maaaring buuin kung tagagawang pangmarahil [8a|8b] o tagatiis [9a|9b].

 
[1]Hindi puwede si Kikong pumunta sa Lipa. {10-4.1.3 [10]}{IPS} {DP/NN} {P-S/ft}
[2]Gusto ni Linda si Jessica na mag-aral nang mabuti. {10-4.1.2 [16]}{IPS} {DP/N} {P-S/fa}
[3]Gusto ko ang aklat na itong basahin ni Juan. {10-4.1.2 [25]} {IPS} {DP/N} {P-S/fp}
[4]Puwede ang pahayagang basahin ni Miguel. {10-4.1.3 [6]}{IPS} {DP/NN} {P-S/fp}
[5]Ayaw ko si Armand na bigyan ni Imelda ng premyo. {10-4.1.2 [27]} {IPS} {DP/N} {P-S/fb}
[6]Gusto ni Linda si Jessica na mag-aral nang mabuti. {10-4.1.2 [16]}{IPC} {DP/N} {P-C/ft}
[7]Puwede ng gurong basahin ang Intsik.{10-4.1.3 [7]}{IPC} {DP/NN} {P-C/ft}
[8][a] Gusto ko ang aklat na itong basahin ni Juan. [b] Gusto ko ni Juan na basahin ang aklat na ito. {10-4.1.2 [25]}{DP/N} {P-C/fa}
[9][a] Puwedeng bumasa ng pahayagan si Miguel. [b] Puwede ng pahayagang bumasa si Miguel. {10K-4131 [4]} {DP/NN} {P-C/fp}
Higit na maitim ang limbag = Panggitahil.

(2) Kung binubuo ang panggitahil at ang panggitaga sa loob ng isang pangungusap ay inuuna ang panghalip ng panggitaga sa parirala ng panggitahil [10]; katulad sa mga katagang panggitaga may bisa ang tuntuning "maigsi bago mahaba" {11-3.3}. Mapapansin ang pagkakahawig ng panggitaga at pangitahil. Gayunman di-lubhang "naigagalaw" ang parirala sa panggitahil kaysa sa panggitaga. Sa pangungusap na may pagtanggi sa pamamagitan ng hindị ay maaaring ilagay ang panggitagang paniyak sa harap ng pang-abay na pangmarahil [11], samantalang dapat ilagay sa likod nito ang panggitahil [12].

 
[10]Ayaw ko si Armand na magluto ng suman. {10-4.1.2 [26]} {ICC} {DP/N} {P-C/ft}
{IPS} {P-S/fa}
[11]Hindi ako maaaring tumanggap ng kahit ano. {W Busilak 2} {10-4.1.3 [15]}{ICS} {DP/NN} {P-S/ft}
[12][a] Hindi puwede si Kikong pumunta sa Lipa. [b] Hindi si Kiko puwedeng pumunta sa Lipa. {10-4.1.3 [10]} {IPS} {DP/NN} {P-C/ft}
Higit na maitim ang limbag = Panggitahil. May salungguhit = Panggitaga.

Sa pangkat na {10-4.4 Θ} may talakay na pampalakuruan hinggil sa panggitahil.

10-4.1.2 Gawing makangalan

(1) Ang isang pangkat ng pang-abay na pangmarahil ay may gawing tinatawag naming 'gawing makangalan' (susi {DP/N}). Kung tahasan ang pandiwa, binabago nang malakas ang palaugnayan; magiging pantuwid ang paniyak (ito ang tagaganap na magiging tagaakala). Ipinapaugnay ito sa pang-abay na pangmarahil at dahil dito magiging bahagi ng panaguri [1|2 3 4]. Wala nang paniyak ang pangungusap. Kung nagkaroon na ng pantuwid ang pandiwang tahasan (karaniwang tagatiis), mayroon nang dalawang pantuwid ang pangungusap (sa pangungusap na [3], bata ang tagaakala at manggạ ang tagatiis na pangmarahil). Kung kaya lumalapit sa pangngalang may isa o dalawang pariralang pantuwid ang pang-abay na pangmarahil na ito {10K-412 }.

Kung balintiyak ang pandiwa at dahil dito pantuwid na ang tagaganap na magiging tagaakala ay walang pagbago ng palaugnayan [5 6]. Higit sa iba pandiwang balintiyak ang ginagamit kasama ang pang-abay na pangmarahil na makangalan na may pantuwid bilang tagaganap / tagaakala [6]. Kung gayon walang pagbago ng palaugnayan at walang pagkawala ng paniyak. Hindi ito maaari kung walang pandiwang balintiyak na katumbas (Sa [2] matulog). Sa [3] binbuo ang pangungusap na walang paniyak at may pandiwang tahasan upang iwasang ilagay ang nawalang manggạ sa fokus {2-3.1}.

 
Pandiwang tahasan
[1]Natutulog na ang bata. (Pandiwang tahasang {VA00} ang matulog.)
[2]Gustong matulog ng bata. (Mula sa paniyak na ang bata bumubukal ang pantuwid ng bata, wala nang paniyak ang pangungusap.)
[3]Gustong kumain ng bata ng mangga.
[4]Gustong pumunta ng kapatid ko sa Maynila.
Pandiwang balintiyak
[5]Gustong kainin ng bata ang manggang iyon. (Balintiyak na {VP10} ang pandiwang kainin, walang pagbago ng paniyak.
[6]Gustong ibigay ni Nanay ang laruan kay Ana.

Halos palaging may gawing makangalan ang pang-abay na pangmarahil na ayaw, alạm, ibig, gustọ, nais. Pati ang salitang kaya, ugali at hilig. Makangalan at di-makangalan ang paggamit ng kailangan verwendet.

[7 8] ang pangungusap na karaniwan na may pang-abay na pangmarahil na may gawing makangalan. Karaniwang pang-angkop ang nasa pagitan ng pang-abay na pangmarahil at pandiwa [2-6].

 
[7]Pang-abay na pangmarahilPang-angkopPandiwang tahasanTakaalagaTagatiis
{D/PF}{L}{V20/f0/ft|fp} {*}{P-C/ft}{P-C/fp}
[8]Pang-abay na pangmarahilPang-angkopPandiwang balintiyakTakaalagaTagatiis
{D/PF}{L}{VP10/ft|fp}{P-C/ft} {P-S/fp}
{*}   Inilalarawan namin sa palasusian namin ang kasaluluyang kayarian ng kawani. Kung kailangan, ibinibigay din ang kayariang karaniwan (halimbawang [3]: {V20/f0|ft|fp//VA10} o {V20/f0|ft|fp//VA10/fa|fp}) {7-2.3}.

(2) Binubuo ang panggitahil na pantuwid sa [9-13]; inilalagay sa pagitan ng pang-abay na pang-amarahil at pandiwa ang pantuwid (Tagaakala) {10-4.1.1}. May pang-angkop ang pantuwid na nasa harap ng pandiwa.

 
[9]Gusto ng batang matulog. (Tingnan din sa [2].)
[10]Gusto ng batang kumain ng mangga. (Tingnan din sa [3].)
[11]Gusto ng kapatid kong pumunta sa Maynila. (Tingnan din sa [4].)
[12]Gusto ng batang kainin ang manggang iyon. (Tingnan din sa [5].)
[13]Gusto ni Nanay na ibigay ang laruan kay Ana. (Tingnan din sa [6].)
Higit na maitim ang limbag = Tagaalaga at tagagawang pangmarahil.

Sa mga pangungusap sa itaas at sa [14] Tagagawang pangmarahil din ang tagaalaka. Nawala ang paniyak sa pangungusap na may pang-abay na pangmarahil at pandiwang tahasan [2-4]. Maaaring kunin ng pangungusap na ito ang bagong paniyak upang ilarawan ang tagagawang pangmarahil kung iba-iba ito sa tagaakala [15]; maaaring bumuo ng panggitahil ang paniyak na ito [16]. Sa pangungusap na may pandiwang balintiyak ay maaaring ilarawan ang tagagawa sa pamamagitang ng iba pang pantuwid [17a 18]. Palagiang ilagay ang tagaakala sa harap ng pandiwa; binubuo ang panggitahil na pantuwid. Hindi maaaring bumuo ng panggitahil na pantuwid ang tagagawang pangmarahil [17b]. Kung higit sa isang parirala ang nasa pagitang ng pang-abay na pangmarahil at pandiwa ay nauuna ang tagaakala [16].

 
[14]Ibig na patayin ng Admiral ang mga tulisan-dagat.
[15]Gusto ni Nanay na matulog si Kiko.
[16]Gusto ni Linda si Jessica na mag-aral nang mabuti. {10K-4121 Σ}
[17][a] Gusto ni Nanay na kainin ng anak ang lugaw. [b] Gusto ni Nanay ng anak na kainin ang lugaw.
[18]Ibig ng Admiral patayin ng kahit sino ang mga tulisan-dagat.
Higit na maitim ang limbag = Tagaalaga. May salungguhit = Tagagawang pangmarahil.

(3) Maaaring magamit na salitang makatukoy sa panggitaga; kung kaya malimit na binubuo sa pamamagitan nito ang pangitagang pangmarahil na maaaring panggitagang pantuwid, paniyak o panggitaga ng dalawa {11-6.6}. Halos palaging binubuo ang panggitagang pantuwid kung tagaakala ang panghalip ng panggitaga [19-24] samantalang ibang katungkulan (tagagawa o tagatiis) ang hindi maaari [25c 30a].

Natatakdaan lamang ang pagbuo ng panggitagang paniyak kung tagagawang pangmarahil ang panghalip ng panggitaga [28 29a]. Tinatanggihan ang panggitagang paniyak kung panghalip na pamatlig ang tagatiis [31a 32a]; ngunit maaari kung kasabay dito binubuo ang panggitaga para sa tagaakala [23].

Sa likod ng (mga) hutagang panggitaga maaaring ilagay ang iba pang kawanai bilang panggitahil sa harap ng pandiwa [25-28]. Karaniwang ito ang tagaakala na kagyat na nasa likod ng pang-abay na pangmarahil. Maging magulo naman ang yaring ganito o di-makabalarila kung panghalip na NG ang kawani [30a]. Mapapansin na halos di-makabalarila ang pangungusap na [33a] samantalang "magaling" ang katumbas na pangungusap na [25a].

 
[19]Gusto niyang matulog. (Tingnan din sa [2].)
[20]Gusto niyang kumain ng mangga. (Tingnan din sa [3].)
[21]Gusto niyang pumunta sa Maynila. (Tingnan din sa [4].)
[22]Gusto niyang kainin ang manggang iyon. (Tingnan din sa [5], panggitagang pantuwid lamang.)
[23]Gusto niya iyong kainin. (Tingnan din sa [5], panggitagang pantuwid at pati paniyak.)
[24]Gusto niyang ibigay ang laruan kay Ana. (Tingnan din sa [6].)
[25][a] Gusto ko ang aklat na itong basahin ni Juan. [b] Gusto ko ni Juan na basahin ang aklat na ito. [c] Gusto ko niyang basahin ang aklat na ito.
[26]Ayaw ko si Armand na magluto ng suman.
[27]Ayaw ko si Armand na bigyan ni Imelda ng premyo.
[28]Gusto ako ni Manuel na magbili ng isda.
[29][a] Gusto ka ni Nanay na kumain ng lugaw. [-] [b] Gusto ni Nanay na kumain ka ng lugaw. [++] (Sa [29a], nasa harap ng tagaakala ang panghalip panggitagang isapantig; dahil dito halos di-makabalirala ang yari.)
[30][a] Gusto mo ni Nanay na kainin ang lugaw. [b] Gusto ni Nanay na kainin mo ang lugaw. [++] (Tingnan din sa [17].)
[31][a] Gusto itong kainin ni Nanay. [b] Gusto ni Nanay na kainin ito. [++]
[32][a] Gusto itong ni Nanay kainin ng anak. [b] Gusto ni Nanay na kainin ito ng anak. [++] Mutter möchte, dass das Kind das isst.
[33][a] Gusto ko ang pambansang awit na awitin ni Maria. [0/--] [b] Gusto kong awitin ni Maria ang pambansang awit. [++]
Iba pang mga pangungusap na halimbawa na may panggitaga at pati panggitahil {10K-4122}.
Higit na maitim ang limbag = Tagaalaga. May salungguhit = Tagagawang pangmarahil.

(4) Sa mga halimbawang itaas, bahagi ng panaguri ang pang-abay na pangmarahil. Dahil sa pagkakapareho ng panaguri at paniyak maaaring magpalitan ang dalawa (kung may paniyak ang pangungusap). Nangyayari ito sa pangungusap na pananong [34], mas madalang sa pangungusap na pasalaysay [35]. Sa [34 35] pinapalitan ang panaguri at paniyak; bahagi ng paniyak ang pang-abay na pangmarahil. Sa gayon hindi maging pangngalan ang pang-abay {10-4.2}.

 
[34]Ano ang gusto niyang kainin?
[35]Mangga ang gusto niyang kainin.

10-4.1.3 Gawing di-makangalan

(1) Kung di-makangalan ang gawi ng pang-abay na pangmarahil (susi {DP/NN}) ay hindi binabago ang paniyak dahil sa pang-abay [1|2 3 4]. Halos palagian may gawing di-makangalan ang pang-abay na maaari, puwede, huwạg at dapat. Ginagamit nang makangalan at di-makangalanNichtnominal und nominal ang kailangan. Magkatulad ang paggamit ng pandiwang tahasan at balintiyak kung di-makangalan ang pang-abay. Pansemantikang hindi maaaring ibukod ang tagaakala {*} at tagagawang pangmarahil.

{*}   Hindi napakagaling ang katawagang 'tagaakala' kung di-makangalan ang pang-abay na pangmarahil. Katawagan katulad ng 'tagakaya' ang mas bagay dito, ngunit di-bagay para gawing makangalan. Dahil dito, iniharap namin ang tagaakala para dalawang pangkat.
 
Pandiwang tahasan
[1]Natutulog na ang bata.
[2]Dapat nang matulog ang bata.
Pandiwang balintiyak
[3]Puwedeng basahin ni Miguel ang pahayagan.
[4]Puwede bang makausap ni Bert si Nimfa?

(2) Pati kung di-makangalan ang gawi ay maaaring ilagay ang kawani ng pandiwa sa pagitan ng pang-abay na pangmarahil at pandiwa, ibig sabihin maaaring bumuo ng panggitahil. Palaging maaari ang panggitahil na paniyak (tagaakala sa [5], tagatiis sa [6]). May-takda ang panggitahli na pantuwid para sa tagaakala [7]; hindi maaari kung tagatiis ang pantuwid [8a]. Malimit na binubuo ang pangungusap na may pagtanggi sa pamamagitan ng hindị [9 10]. Malinawag sa pangungusap na [10] na sa pangungusap na may panggitahil hindi maaaring ilagay ang kawani sa harap ng pang-abay na pangmarahil samantalang maaari ito sa pangungusap na may panggitaga [15].

 
[5]Dapat ang batang matalog.(Tingnan din sa [2]. Nasa pagitan ng pang-abay na pangmarahil at pandiwa ang paniyak (tagaakala).){IPS}
[6]Puwede ang pahayagang basahin ni Miguel. (Tingnan din sa [3]. Nasa pagitan ng pang-abay na pangmarahil at pandiwa ang paniyak (tagatiis).){IPS}
[7]Puwde ng grong basahin ang Intsik. (Nasa pagitan ng pang-abay na pangmarahil at pandiwa ang pantuwid (tagaakala).){IPC}
[8][a] Puwede ng pahayagang bumasa si Miguel. [b] Puwedeng bumasa ng pahayagan si Miguel. [++] (Hindi maaaring bumuo ng panggitahil ang pantuwid (tagatiis).)
[9]Hindi dapat matulog ang bata.
[10]Hindi puwede si Kikong pumunta sa Lipa. {IPS}
Iba pang mga pangungusap na halimbawa {10K-4131}

(3) Maaaring bumuo ng panggitagang pangmarahil ang pang-abay na pangmarahil na may gawing di-makangalan kung panghalip na panao o pamatlig ang tagaakala [11 12a 12c 13 14] {11-6.6} o kung tagatiis bilang paniyak ang panghalip [12b 12c]. Halos palagi binubuo ang panggitagang ito kung panao ang panghalip. Karaniwang nasa harap ng pang-abay na pangmarahil ang (mga) panghalip ng panggitaga kung sa harap ng pang-abay may salitang makatukoy ng panggitaga na bagay [14-16].

 
[11]Dapat na siyang matulog. (Tingnan din sa [2].)
[12][a] Puwede niyang basahin ang pahayagan. [b] Puwede itong basahin ni Miguel. [c] Puwede niya itong basahin.
[13]Saka puwede ka rin namang makilibing. {W Suyo 5.7} (Karaniwang hindi maaaring magamit na salitang makatukoy ang saka.)
[14]Hindi ka puwedeng pumunta sa Lipa.
[15]Hindi ako maaaring tumanggap ng kahit ano. {W Busilak 2}
[16]Hindi kasi ako maaaring lumagpas sa panahong itinakda sa akin ng aming dakilang hari. {W Samadhi 4.4}
Higit na maitim ang limbag = Panggitaga.

(4) Karaniwang may pang-angkop ang pang-abay na pangmarahil [2-4], ngunit maaaring kaltasin ito [17|18], kung sana'y dapat gamitin ang salitang na. Hindi maaaring kaltasin ang pang-angkop ng panggitahil. Sa [19] ginagamit ang panghinaharap sa halip ng pawatas. Pahayag na pangkalahatan ang pangungusap na [20]; dahil dito walang tagaakala at walang paniyak.

 
[17]Dapat nang matulog ang bata. (Pang-abay na may pang-angkop ang nang {D/EC.L}.)
[18]Dapat matulog ang bata mamaya.
[19]Dapat na babasahin ni Pedro ang liham na ito. (Tingnan din sa {10-4.3 [6]})
[20]Kailangang maligo araw-araw.

(5) Sa mga halimbawang itaas, bahagi ng panaguri ang pang-abay na pangmarahil. Dahil sa pagkakapareho ng panaguri at paniyak maaaring magpalitan ang dalawa. Nangyayari ito sa pangungusap na pananong [21 22], mas madalang sa pangungusap na pasalaysay [23].

 
[21]Sino ang maaaring pumunta sa hardin ngayon?
[22]Sino ang dapat nang matulog?
[23]Wala ni sinumang tao ang maaari kong malapitan. {W Damaso 4.3} (Hindi pinipili ang ibang yari na Maaari kong malapitan ang walang tao. dahil hindi maaaring buuin ng di-tiyak na walang tao ang paniyak na may fokus.)

10-4.2 Pang-abay na pangmarahil bilang pangngalan

Maaaring gamitin bilang pangngalan ang pang-abay na pangmarahil na may gawing makangalan (susi {N/DP}, {10K-421 Θ}). Magkaiba ang yaring pampalaugnayan nito, malimit na walang paniyak ang pangungusap.

 
(1)Ang tagagawang pangmarahil ay nagiging panuring ng pang-abay na pangmarahil na ginagamit bilang pangngalan at nagiging ang panaguri ng pangungusap.
  • Pantuwid ang tagagawang pangmarahil, walang paniyak ang pangungusap. Minamabuti ang yaring ito kung di-tiyak o di-kilala ang tagatiis na pangmarahil [1].
  • Paniyak ang tagatiis na pangmarahil. Minamabuti ang yaring ito kung tiyak at kilala ang tagatiis na pangmarahil [2 3a] (taong tangi sa [3a]).
  • Sa pang-abay na pangmarahil na ayaw, malimit pandako ang tagatiis na pangmarahil [4a] (hindi kailanman pantuwid kung tao [4b]). Walang paniyak ang pangungusap.
  • Kung iniuugnay sa pandiwa ang pang-abay na pangmarahil ay hindi ipinapalagay naming pangngalan ang pang-abay.
 
(2)Ginagamit katulad ng pangngalan ang pang-abay na pangmarahil sa pariralang pangkaroon.
  • Walang pariralang pandiwa ang iniuugnay sa pang-abay na pangmarahil na nagagamit na pangngalan [5a 5b].
  • Katulad sa "karaniwang" pang-abay na pangmarahil, iniuugnay sa pang-abay na nagagamit na pangngalan ang pariralang pandiwa [6a 6b]. Sa labas katulad ng pangngalan ang pang-abay na ito, sa loob naman katulad ng pang-abay na pangmarahil.
 
(3)Ginagamit katulad ng pangngalan ang pang-abay na pangmarahil bilang paniyak.
  • Maaaring ipalagay na pangungusap na may pinapalitang panaguri at paniyak ang karamihan ng pangungusap na ito [2|7]; dapat magkaroon ng paniyak upang maaaring magpalitan ang dalawa. Laganap ang pagpapalitan kung pangungusap na pananong [7]. Nasa pulutong ito ang mga pangungusap lamang kung bago magpalitan nagamit na pangngalan ang pang-abay na pangmarahil. Hindi palaging nagiging pangngalan ang paniyak na bago kung pagpapalitan ng panaguri at paniyak; hindi kasapi ng pulutong ito ang mga pangungusap sa {10-4.1.2 (4)}.
  • May iba pang pulutong na maliit ng pangungusap na walang pagpapalitan ng panaguri at paniyak [8].
 
[1]Gusto ko ng isang kendi. (Baka walang kendi.) {10K-422 Σ}
[2]Gusto ko ang isang kendi. (May kendi.) {10K-423 Σ}
[3][a] Gusto ko si Ana. [b] Gusto ko ni Ana. [c] Gusto rin kita.
[4][a] Ayaw ko sa iyo. [b] Ayaw kita. {10K-424 Σ}
[5][a] Sino ang may gusto ng kape? [b] Ako ang may gusto ng kape.
[6][a] Sino ang may gustong uminom ng gatas? [b] Ako ang may gustong uminom ng gatas. (Kalagayang tangi sa {10K-425 Σ [2]}.)
[7]Ano ang gusto mo?
[8][a] Magtrabaho ang ating kailangan. [b] Magtrabaho ang kailangan natin. [c] Kailangan natin ang magtrabaho. [0] [d] Kailangan nating magtrabaho. [++] (Kung nagpapalitan ang panaguri at paniyak sa [8b] ay bumubukal ang pangungusap na bihirang [8c]. Sa [8b 8c] panuring ng pangngalang kailangan ang natin. Sa pangungusap na palasak na [8d] pang-abay na pangmarahil na makangalan ang kailangan at kawani ng pandiwang magtrabaho ang natin.)

(4) May mga pulutong ng pariralang pangngalan na hindi binubuo o ayaw buuin ng pang-abay na pangmarahil na ginagamit bilang pangngalan (Halimbawa pariralang pangngalan na may panghalip na SA na inuuna), kahit may gawing makangalan ang pang-abay na pangmarahil {10K-426}. Gustong ulitin na hindi magamit na pangngalan ang pang-abay na pangmarahil na di-makangalan.

10-4.3 Pang-abay na pangmarahil bilang pang-uri at pang-abay

Sa pangungusap na walang pandiwa maaaring nagamit na pang-uri [1] o pang-abay na "tumpak" [2-4] ang pang-abay na pangmarahil na may gawing di-makangalan. Sa pangungusap na may pandiwa bilang panaguri ipinapalagay naming pang-abay na "tumpak" ang pang-abay na pangmarahil kung pangyayari sa pangnagdaan o panghinaharap ang pinupuna [5 6].

 
[1]Puwede sa akin ang aklat na iyan. {P-P=P-J(J/DP)}
[2]Maaaring maganda ang bulaklak. {P-P=P-J(D/DP.L J)}
[3]Maaaring nasa bahay siya. {4K-401 Σ}
[4]... maaaring hindi na niya kasama ito ... {6K-4211 Σ [3]} {P-P=P-N(D/DP.L ..)}
[5][a] Maaaring binasa na niya ang liham ko. [b] Dapat binasa mo na ang liham ko. (Hindi binubuo ang panggitagang Dapat mong binasa; marahil hindi malinawag na bahagi ng panaguri ang dapat. Kung kaya bawal alisin sa pariralang nito ang pantuwid.){D/DP.L .. VP10/A)}
[6]Maaaring babasahin ni Pedro ang liham na ito. {D/DP.L .. VP10/F)}

Kina { Aganan 1999 p. 75} tinatawag na 'pariralang modal' ang parirala katulad sa [1].

10-4.4 Θ Palakuruan ng pang-abay na pangmarahil

Mayroon kaming palagay na saligan tungkol sa salitang pangmarahil: Ito'y pang-abay na lubhang nagbabago ng pandiwa. Dito hinihinuha na bumubuo ito, {10K-441 Θ}. Tinutulungan ang palagay na ito dahil hindi magkabukod ang kayarian ng kawani at katungkulan ng pangungusap na may pang-abay na pangmarahil sa ibang yari na may pandiwa.

Inuuna sa pandiwa ang pang-abay na pangmarahil. Kung kaya, magkaiba ito sa ibang pangabay na maaari ding ilagay sa likod ng pandiwa o sa hulihan ng pangungusap. Mayroon itong iba pang katangian: Kawani ng pandiwa na hindi panghalip ang maaaaring ilagay sa pagitan nito at ng pandiwa. Nakatakda ang panggitahil na ito sa (mga) pantuwid at sa paniyak. Magkahambing ang yaring ito at ang panggitaga; magkapareho ang kawaning maaaring bumuo ng dalawang yari. May bisa din ang tuntuning "maigsi bago mahaba"; inuuna sa pariralang may pananda ang panghalip ng panggitaga. Katulad ng pangungusap na may panggitagang paniyak ay pangungungap na di-batayan ang pangungusap na may panggitahil na paniyak. Sa dalawang kalagayan inuuna sa panaguri (o sa salitang pang-ubod nito) ang paniyak kahit walang ayos na di-karaniwan.

Alinsunod sa pagtalakay sa {10-4.1.1} may katangian ang panggitahil. Upang buuin ito, hindi lamang mahalaga ang palaugnayan ng parirala ngunit ang katungkulang pansemantika nito bilang kawani ng pandiwa. May paliwanag para dito kung makangalan ang gawi ng pang-abay na pangmarahil: Doon palaging pantuwid ang tagaakala. Maaaring guluin ng pangalawang pantuwid ang pag-unawa ng pangungusap at kung kaya ipinagbabawal ito. Walang bisa ang paliwanag na ito kung di-makangalan ang gawi sa pangungusap na may isa lamang pantuwid.

Sa pangungusap na may pang-abay na pangmarahil nagiging tagaakala ang tagaganap. Maaaring dagdagan ang tagagawang pangmarahil bilang iba pang kawani ng pandiwa. Maaaring ihambing ito sa pandiwa ng paghimok {8-4} kung saan nagiging tagahimok ang tagaganap at maaaring dagdagan ang tagagawa bilang iba pang kawani.

Karaniwang ginagamit ang pawatas sa pangungusap na may pang-abay na pangmarahil. Maaaring ipaliwanag ito dahil hindi tinutupad ang kilos (hindi dahil may pagsailalim katulad sa pandiwang nakakabit {6-7.5}). Alinsunod dito maaari ding gamitin ang anyong pamanahon.

Nagagamit ding pangngalan ang pang-abay na pangmarahil na makangalan at pang-uri at pang-abay na tumpak ang pang-abay na di-makangalan. Maaaring ipalagay na pangungusap na tambalan ang ilang yari na may pang-abay na pangmarahil na makangalan. Sa gayon paniyak ng sugnay na pang-itaas ang pang-abay na pangmarahil na nagagamit na pangngalan at panaguri ng sugnay na makaangkop na pang-ibaba ang pandiwa. Katulad sa ibang sugnay na makaangkop, may saklaw ng pagsanib sa pangungusap na payak at tambalan.

Pinapaghahambing ang yaring may pang-abay na pangmarahil at ang yaring may pandiwang nakakabit sa {13-5.5.3 Θ}.


Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_D_2.htm   09 Enero 2011 B-678-1

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 10 Mga Pang-abay (Talaksan 10/2)

Simula ng talaksan   10/1 10/3 10K/1 10K/2 10K/3   Palaugnayan
Pahinang pamagat na Filipino   Fisyntag