10K Mga Pangabit sa Mga Pang-abay

{10K-101}   Katuturan: Pang-abay at pariralang pang-abay

'Pang-abay': Bahagi ng panalita ang pang-abay (susi {A}). Salita ang pang-abay; hindi maaaring pang-abay ang pariralang binubuo ng higit sa isang salita.

na {A/HT}, hindị {A}, mamayạ {A}.

'Pariralang pang-abay': Pariralang pangnilalaman na may pang-abay bilang salitang pang-ubod ang pariralang pang-abay (susi {P-A}). Maaari itong binubuo ng pang-abay lamang o mayroon itong salita o parirala bilang panuring sa tabi ng pang-abay.

mamayạ {P-A(A)}, mamayạng gabị {P-A(A.TL N)}, kahapon lang {P-A(A A)}.

Pariralang makaabay → {5-3 (4)}.


{10K-102}   Talaan ng pang-abay na hindi nagagamit na pang-uri

{10K-211}Salitang pambukod: Hutaga
{10K-221}Salitang pambukod: Hindi hutaga
{10K-2311}Salitang pangnilalaman: Palaging iniuuna
{10K-2312}Salitang pangnilalaman: Panlapag kung iniuuna; pang-umpog na may nang kung inihuhuli
{10K-3311}Salitang pangnilalaman: Panlapag kung iniuuna; pang-umpog walang pagkakakabit kung inihuhuli
{10K-341}Salitang pangnilalaman: Pulutong na kanina: Pang-umpog walang pagkakakabit kung iniuuna at inihuhuli
agạd{10K-341}
alas {10-3.4 (2)}
ang{10-2.2 (2)}
araw-araw {10K-341}
araw-gabị {10K-341}
ba{10K-211}
bak{10K-2311}
bakit{10K-341}
{12-2.3}
bukas{10K-341}
dalị-dalị {10-2.3.2}
dapat {10-4.1}
daw{10K-211}
din{10K-211}
gaanọ {12-2.3}
gabị-gabị {10K-341}
gayunmạn {10-2.3.4}
gustọ {10-4.1}
habang-buhay {10-2.3.4}
habang-daạn {10-2.3.4}
halos{10K-221}
higịt {*}{10K-2312}
hind {10K-2311}
h{10K-211}
ibig {10-4.1}
kagabị{10K-341}
kahapon{10K-341}
kahit {8-4.4.1}
kailạn{10K-341}
kalimitan {10-2.3.2}
kamakalawạ {10-2.3.2}
kanina{10K-341}
kay{10K-211}
labis {*}{10K-2312}
lagi{10K-3311}
lahạt{10K-2312}
lalo{10K-2311}
lamang{10K-211}
lubh{10K-2311}
magdamạg {10-2.3.2}
maghapon {10-2.3.2}
makailạn {10-2.3.2}
mamayạ{10K-341}
man{10K-211}
mas{10K-2311}
may{10-2.2 (2)}
mga{10-2.2 (2)}
minsan{10K-341}
mukh {10-3.3.2}
mul{10K-3311}
muna{10K-211}
na{10K-2111}
namạn{10K-211}
nga{10K-211}
ngayọn{10K-341}
noọn{10K-341}
oo{10K-221}
pa{10K-2111}
pa-{10-2.3.2}
{10K-104 Θ}
paano {12-2.3}
pabitbịt{10K-104 Θ}
[pagka-]{6-6.5.1}
pahilịg {10-2.3.2}
palạ {10K-211}
palagi {10K-3311}
para {*}{13K-5232 (2)}
parati{10-2.3.2}
pasadyạ {10-2.3.2}
patị{10K-2311}
paup{10K-104 Θ}
p{10K-211}
pulọs{10K-221}
sabạy-sabạy {10-2.3.2}
sak{10K-221}
sakali {10K-2311}
samantala{10K-2311}
sana{10K-211}
{10K-221}
siyạ{10K-2311 (2)}
tila{10K-221}
tulọy{10K-211}
tuw{10K-341}
ul{10K-221}
wari{10K-221}
yata{10K-211}

{*} Nagagamit ding pang-uri.

{10K-103}   Mga pang-abay alinsunod sa tungkuling pansemantika

PanlunanWalang pang-abay na panlunan ang nakita namin. Pang-uring nagagamit na pang-abay ang salita katulad ng pataạs {10K-104 Θ}. Hindi pang-abay ang salitang dito, diyạn at doọn; anyong SA ng panghalip na pamatlig {8-4.7}. Panghalip na panaklaw ang saanmạn {6-4.4.2}.

Pamanahonkailạn kahapon mamayạ kanina magdamạg maghapon ngayọn muna sak bukas kagabị samakalawạ araw-araw lagi kalimitan
Pampananawna pa
Pansanhị gayunmạn
Pamaraan: Kaantasanhigịt labis lalo lubhạ mas
Pamaraan: pangmarahil{10-4}
Pamaraan: Iba pa bak kaipala kay daw siguro tila wari yata marahil sana oo opo oho nga din man namạn patị talagạ hind sabạy-sabạy totoọng halos lamang
Pananongba bagạ bakit gaanọ kailạn paano
Panaklaw{10-2.3.5}

Hindi pang-abay ang ... dahil ...Halimbawa

Pariralang pandakodoọn   saạn   sa labạs   sa isạng taọn
Pang-uri (o pang-uri na nagagamit na pang-abay) bago   bigl bihira   sady sunụd-sunọd   talagạ   pataạs   tapos   wal
Pangngalanitaạs   pakundangan   lahạt   salamat   kaunt
Pangngaldiwang panganap pagkatapos
Pangatnig bago

{10K-211}   Mga pang-abay na hutaga

 
[1]ba Dumating na ba si Pedro?
[2]dawSabi ng Nanay ko, dapat daw ingatan ko ang pera. {W Piso 3.4}
[3]dinNais din ng proyekto ... {W Javier 2} (Sa halip ng hutagang din maaaring gamitin ang pang-abay na patị.)
[4]hHintayin n'yo naman hong matapos 'yung bata." {W Piso 3.3}
[5]kay Ikaw ba kaya ang kumuha ng pera?
[6]lamang,
lang
Dalawa lang ang kapatid ko.
[7]Kararating ko lang. {6-6.6}
[8]manDi man kami nakapag-uusap alam kong masaya din siya. {W Material Girl 3.9}
[9]muna Kumain ka muna bago umuwi.
[10]Maghugas muna ng kamay, saka kumain.
[11]Kami muna ang naghugas ng kamay, saka kayo.
[12]na{10K-2111}.
[13]namạn[a] Ang ganda naman ng bahay ni Gina. [b] Naman! (Salitang pang-usapan ang nag-iisang naman sa [13b] {10-6}.)
[14]ngaMalaki na nga ako, isang ganap na dalaga nang matatalos. {W Material Girl 3.5}
[15]pa{10K-2111}.
[16]palạ Hindi nga pala puwede. {W Madaling Araw 3.12}
[17]pSino po sila?
[18]sana Gusto sana nilang ilibing si Busilak ngunit ... {W Busilak 3.14}
[19]Gusto ko sanang sabihin sa'yo na iba ang nais iparating ng aking utak. {W Madaling Araw 3.4}
[20]Ipaglalaba sana kita ng iyong damit, ngunit wala akong sabon. (Halata yaring hutagang payak at bahagi ng pariralang pandiwa ang sana; kung kaya ito'y sa harapan ng paniyak/pantuwid na yaring hutagang payak na kita.)
[21][a] Sana'y sumikat ang araw. [b] Kung sisikat sana ang araw. (Iba pang kataga ang sana sa [21a] {A/B} {10K-221 [14]}.)
[22]tulọy Maingay kayo. Nagising tuloy ang bata.
[23]yata Ikaw yata ang kumuha ng pera.

{10K-2111}   Pang-abay na pampananaw na na at pa

Ginagamit ang pang-abay na na at pa upang liwanagin ang pananaw {6-6.2.6}. Inilalarawan ito ang pangyayaring may pagtatakdang pampanahon. Inihuhudyat ang pa na may simula at hinihintay ang wakas na hindi pa nangyayari. Inihuhudyat naman ang pang-abay na na na nangyari na ang wakas.

paInilalarawan ng pa ang pagpapatuloy o lagay na nagtatagal pa ngunit may wakas na darating.
Nagtatagal pa sa kasalukuyan
[1]pa ======|| ===     Umuulan pa.
Nagtatagal sa nakaraan kung nangyayari ang ibang pangyayari
[2]=== pa === ||
||
  Umulan pa kung dumating si Ana.
 ----
Nagtatagal sa kinabukasan kung nangyayari ang ibang pangyayari
[3]pa ====== ||
||
===========  Baka uulan pa kung darating si Ana.
   ----
 
naInilalarawan ng na ang pagpapatuloy o lagay na may simula at nagtatagal.
Nagtatagal na sa kasalukuyan
[4] na ===|| ======Umuulan na.
Nagtatagal na sa nakaraan kung nangyari ang ibang pangyayari
[5] na ====== ||
||
====== Umulan na kung dumating si Ana.
 ----
Nagtatagal sa kinabukasan kung nangyayari ang ibang pangyayari
[6] ||
||
na =========Baka uulan na kung darating si Ana.
   ----

{10K-221}   Pang-abay na salitang pambukod at hindi hutaga

Maaaring salitang pambukod na untaga {A/UT} o iba pang kataga {A/B} ang pang-abay na ito.

 
[1]ang Di-karaniwang ang {2-2.5 (2)}.{A/UT}
[2]halos ... at halos araw-araw na nga silang nagkikita. {W Suyuan 5.5}{A/UT}
[3][a] Halos kasintaas na siya ni Juan. [b] May halos limampung bata sa bawat klase. [c] Halos lahat ng mga itlog na binili mo ay maliliit.{A/UT}
[4]Maganda ang maybahay ng aking amo, matanda nang kaunti lamang sa akin, at inihahatid at sinasalubong ng aking amo sa madyungan araw-araw halos. {W Daluyong 15.27} (Madalang ang halos na inihuhuli.){A/B}
[5]kahit {8-4.4.1}.{A/UT}
[6]kạpwa Tingnan sa {8K-243}.
[7]mas Hindi ipinapalagay naming salitang pambukod ang mas kahit palaging wala itong pang-angkop. {10K-2311}. {A/TL0}
[8]mga [a] Mga ikatlo, mga alas tres. [b] Mga sampung itlog. (Hindi pang-abay at hindi salitang pambukod ang pantukoy na mga {8-6.3}.) {A/UT}
[9]oo Oo, nakatulog pala ako nang ilang minuto. {W Madaling Araw 3.7} (Salitang pang-usapan ang oo {10-6}; nagbubuo ng angkang-salita, halimbawa magpaoo.){A/B}
[11]pulọs Lumangoy ang maliliit na bata nang pulos hubad. {A/UT}
[12]sak Saka puwede ka rin namang makilibing. {W Suyuan 5.7} (Dahil salitang pambukod ang saka hindi ito nagagamit na salitang makatukoy ng panggitaga [12] (o may pasubali [13b]).){A/B}
[13][a] Saka pupunta ako sa palengke. [++] [b] Saka ako(ng) pupunta sa palengke. [++/0]{A/B}
[14]sana [a] Sana'y sumikat ang araw. [b] Kung sisikat sana ang araw.{A/B}
[15]Gusto sana nilang ilibing si Busilak ngunit ... {W Busilak 3.14} (Dito nagagamit na hutaga ang sana {10K-211 [18-20]}.){A/HT}
[16]tila Ang mga masusuyo mong paghalik ... ay tila pahiwatig ng pag-ibig na hindi mo puwedeng sabihin. {W Madaling Araw 3.9}{A/UT}
[17]ul [a] Uli siya naparito. [++] [b] Naparito uli siya. [++] [c] Naparito siya uli. [++] (Sa [20 a] salitang makatukoy ng panggitagang walang pang-angkop ang uli, kung kaya salitang pangnilalaman.){A/B}
[18]Kinabukasan nga'y tama uli ang sinabi ni inahing manok. {W Aesop 3.4.4} {A/B}
[19]wari Wari niya'y siya ang kausap ng ina sa tula. {W Suyuan 5.14}{A/B}
[20]Waring huminto ang kanyang paghinga. {W Naglaho 3.20} (Maaari ding may pang-angkop ang wari, kung kaya salitang pangnilalaman ito.) {A}

{10K-2311}   Pang-abay na salitang pangnilalaman na iniuuna

 
(1)Salitang pangnilalaman dahil sa ↓  

[1]bak Iniisip ni Oden, baka si Toryo'y umuwi na, baka hindi nagklase nang araw na iyon, baka ... {W Anak ng Lupa 3.6} {A}
[2][a] Baka ka magsisi kung hindi kami makatulong. {W Boak 4.2} [b] Baka kang magsisi ...GTT{A}
[3][a] Baka ako magsimba bukas. [++] [b] Baka magsimba ako bukas. [++] [c] Baka akong magsimba bukas. [0] (Maaaring bumuo ng panggitaga ang baka [2a 3a|b]. Di-lubhang magaling ang panggitagang may pang-angkop [2b 3c]. Hinggil sa paggamit ng pawatas tingnan sa {6K-6241}.)GTT{A}
[4]higịt Tingnan sa {10K-2312}.
[5]hind Hindi mo na kailangang isipin iyon. {W Samadhi 4.4}GTW{A}
[6]labis Tingnan sa {10K-2312}.
 lagi Tingnan sa {10K-3311}.
[7]lalo Lalo pang lumakas ang bagyo. GTA P-L{A}
[8]Siya'y lalong maganda kay Rosa. P-L{A}
[9]lubh Siya'y lubhang nagalit.P-L{A}
[10]Lubhang malakas. P-L{A}
[11]May lubha ang balak niya.{N}
[12]mas... mayaman na nga ako ngunit hangad ko pang mas yumaman. {W Material Girl 3.8} (Ipinapalagay naming salitang pangnilalaman ang mas na bumubuo ng panlapag na walang pang-angkop. Ito'y halili sa higit, labis at lalo na bumubuo ng panlapag (pang-umpog din ang higit {10K-2312}). Isapantig na salitang hiram na Espanyol ang mas; dahil dito walang pang-angkop {5-2.2 (2)}.) P-L?{A}
 mul Tingnan sa {10K-3311}.
 palagi Tingnan sa {10K-3311}.
[13]para [a] Ang tingin ko sa iyo ay para kang pagod. [b] Parang uulan.GTT P-L{A/U}
Iba pang halimbawa at iba pang paggamit ng para tingnan sa {13K-5232}
[10]pati"E ang bagong bestidang ito ..." nagtatanong pati mga mata ni Isha. {W Nanyang 13.7}  {A/B?}
[10] Mahalagang bigyang-diin ang katotohanang pati na sa pag-Ingles natin {W Boak 4.4} ?{A}
[14]sakali Kung sakaling mawala ako, anak, hanapin mo ang iyong ama. {W Angela 3.12}P-L{A}
[15]samantala Samantala, kailangang makita sa isang kayaran o konteksto ang salitang pangkayarian upang ... { Aganan 1999 p. 21} {A}
[16]Marami talaga ang tulad ko na isinsawalang bahala ang piso samantalang sinasamba ang dolyar. {W Piso 3.1} (Maaaring ipalagay na pangatnig ang samantala {13K-5211 [48 49]}.)P-L {A?K}
[17]Samantala akong narito, dapat akong tumulong. GTT P-L{A?K}
Nasa unahan ng pangungusap ang pang-abay na pananong na bakit at kailan {10K-341 [31-33]}.
P-.. = Bumubuo ng parirala. GT.. = Salitang makatukoy ng panggitaga.

(2) Dapat ibukod sa panghalip na panaong siyạ ang siyạ na 'contrast marking' {Schachter 1972 p. 151} (kay { Bloomfield 1917 § 106 f.} 'circumlocutary definite object predicate'); maaaring magamit na panaguri [18 19] o paniyak [20] ang ikalawa. Maaari itong magsaad ng bagay at ng yaring pangmaramihan. Kasalungat ng panghalip na panaong siyạ na maaaring kataga ng panggitaga, maaari iyong magamit na salitang makatukoy ng panggitaga, kung kaya salitang pangnilalaman iyon [21]. Halos kumikilos katulad ng pang-abay ang siyạ na ito; maaari mang ipalagay na pangngalan. Hindi malinaw na unawain ang yaring [22].

 
[18]Ang sombrerong ito ay siyang binili ng lolo ko.
[19]Si Pedro ay siyang tumutuktok.
[20]Si Rosa ang siyang maganda.
[21]Si Rosa ang siya niyang nakita. (Salitang makatukoy, hindi kataga ng panggitaga ang siya.)
[22]Wari niya'y siya ang kausap ng ina sa tula. {W Suyuan 5.14}

{10K-2312}   Pang-abay na bumubuo ng panlapag kung iniuuna at ng pang-umpog na may nang kung inihuhuli

 
(1)Salitang pangnilalaman dahil sa ↓  

[1]higịt
mahigịt
Higit na mahalaga. {P-L}{A}
[2]Higit pa niyang gusto ang lumakad ngayon kaysa bukas. GTW P-L{A}
[3]Minamahal kita nang higit pa sa kahit anong bagay sa mundo. {W Busilak 3.16} {10-3.3.1 [14]} P-0{A}
[4]... samantalang ako na matanda sa kanya nang mahigit sampung taon. {W Piso 3.5} (Maaaring kaltasin ang pang-angkop sa likod ng higit/mahigit.) P-L{A}
[5]Higit sa lahat, natitiyak niyang labis na ikagagalak ito ng kanyang mga magulang. {W Samadhi 4.6} {4-2.1 [13]} {?}
[6]labis Labis kong ikinamangha ang kanyang naging anyo. {W Angela 3.7} GTW P-L{A/U}
[7]Si A. ay labis na magaling kaysa kay B. P-L{A/U}
[8]Uminit nang labis ang plantsa.P-0 {A/U}
[9]Isalin mo ang labis.{N}
[10]Labis sa kanyang kinikita ang kanyang gastos.{U}
[11]lahạt Tapos nang lahat ang trabaho. (Madalang lamang nagagamit na pang-abay ang lahat {8K-241 (3)}.)P-0{A}
[12][a] Inaanyayahan ang lahat ng tao sa bayan. [b] Bulok lahat ng mangga. (Karaniwang nagagamit na pangngalan ang lahat {8K-241 (1)}.) {N}
[13]Bulok na lahat ang mangga. (Paglundag sa paniyak {11-8}.) {J}
P-.. = Bumubuo ng parirala. GT.. = Salitang makatukoy ng panggitaga.

Pang-abay na bumubuo ng panlapag kung iniuuna at ng pang-umpog na walang nang kung inihuhuli tingnan sa {10K-3311}.


{10K-311}   Pariralang pang-abay na may panuring

Pang-abay na mamayạ ang salitang pang-ubod ng yaring [1]; itinuturing ito sa gabị. Maaaring tanungin ang Anọng oras mamayạ? at sagutin ang Mamayạng gabị. Kaya ang yaring ito ay hindi pariralang pangngalang pang-umpog na may salitang pang-ubod na gabị {5-3.1}. Sana'y wala itong kahulugang pansemantika. Sa tabi nito, sana'y halata rin ang pagbabagong gabing mamaya kung panuring sa gabị ang mamayạ. Hindi malinaw ang yaring [3a 4], halatang pariralang pang-abay na may salitang pang-ubod na tuwị at may panuring na umaga o makalawạ. Maliwanag sa [3c] na hindi maaaring umaga ang salitang pang-ubod, mali ang pariralang walang panuring (tama ang sa umaga).

 
[1]Mamayang gabi.{P-A(A.TL N)}
[2]Kaninang umaga.{P-A(A.TL N)}
[3][a] Dinadalaw niya kami tuwing umaga. [b] Dinadalaw niya kami umaga. {10K-341 tuwi}{P-A(A.TL N)}
[4]Dinadalaw niya kami tuwing makalawa. {P-A(A.TL N)}
[5]Noong isang taon. {P-A(A.TL .. N)}
[6]Sa isang taon. (Para sa kinabukasan ginagamit ang pariralang pandakong may sa; taon ang salitang pang-ubod nito.) {P-K(TK U.TL N)}

{10K-3311}   Pang-abay na panlapag kung iniuuna at pang-umpog na walang pagkakabait kung inihuhuli

 
[1]lagi [a] Laging huli si Bert sa klase. [b] Lagi siyang huli sa klase. {P-L}
[2]Pinapalo ako lagi. {W Piso 3.4}{P-0}
[3]mul Pag-asang muli kong makikita si Itay. {W Damaso 4.3}{P-L}
[4]Nabuhay muli si Busilak. {W Busilak 3.9}{P-0}
[5]Maaari na tayong pakasal muli. {W Arrivederci 3.4}{P-0}
[6]palagi Palagi rin nila akong ikinukumpara sa mga pinsan ko. {W Estranghera 3.5}{P-L}
[7]Kung sa bahay, takot akong mapagalitan kaya nakapinid palagi ang mga labi ko. {W Estranghera 3.4} {P-0}

{10K-341}   Mga pang-abay ng pulutong na kanina

Tinatawag na 'pulutong na kanina' ang isang pulutong ng pang-abay na may katangiang sumusunod:

 
[1]araw-araw ... at halos araw-araw na nga silang nagkikita. {W Suyuan 5.5}
[2]araw-gabị Araw-gabi siyang naghihintay.
[3]gabị-gabị [a] Gabi-gabi lasing siya. [b] Gabi-gabing mga pagtatanghal. (Nagagamit ding pang-uri ang gabi-gabi [3b], kung kaya ito'y pang-uring nagagamit na pang-abay sa [3a].)
[4]agạdKung batid lamang ng Lola ang aking kalagayan, agad niya akong pupuntahan dito. {W Damaso 4.4} (Hindi maaaring ituring ang pang-abay na agad; nagagamit namang salitang makatukoy ng panggitaga (na may pang-angkop), kung kaya salitang pangnilalaman ito.)
[5]bukas Bukas kasi ang iyong kaarawan. {W Rosas 4.8} (Dito nagagamit na panaguri ang pang-abay na bukas {2-4.8}.)
[6]Gusto mo bang pumarito bukas nang gabi?
[7]kahapon Parang kahapon lamang na naliligo ka pa sa ilog ... {W Madaling Araw 3.5}
[8][a] Kahapong may away sa bahay nila ay dumating ang bisita. [++/0] (Kahapon kung may away.) [b] Kahapon may away sa bahay nila. {10K-342 Σ} (Sa pangungusap na [8a] may pang-angkop ang kahapon dahil sugnay na makaangkop na panuring ang sumusunod.)
[9]kagabị Kagabi ko siyang pinuntahan.
[10]kanina ... pisong ibinigay mo sa 'kin kanina. {W Piso 3.4}
[11]Kaninang umaga natanggap ko ang sulat.
[12]mamayạBaka marinig tayo. Mamaya niyan ay multuhin tayo ni Nimfa. {W Suyuan 5.3} (Paggamit na pangkawikaan ng niyan.)
[13]mịnsan ... minsan nanghihingi kami ng limos sa kanila. {W Material Girl 3.3}
[14]Gabi na minsan kung siya'y umuwi. {W Anak ng Lupa 3.6}
[15]Minsan ay gusto ko na siyang sisihin. {W Damaso 4.4} (Sa pang-abay ng pulutong na kanina, kataliwasan ang paghihiwalay ng pang-abay at panaguri sa pamamagitan ng ay.)
[16]... para sa aming dalawa na minsang nangarap ng maalwang buhay. [{W Material Girl 3.12}] (Dito iniuugnay ang pang-abay na minsan sa pandiwang nangarap sa pamamagitan ng pang-angkop. Tingnan din sa {10-3.3.1 [13]}.)
[17]ngayọn Ikaw ngayon ang namamahala sa pataniman. {W Rosas 4.26}
[18]Pito na po ako ngayon. {W Piso 3.5}
[19]Hanggang ngayon, naalaala ko pa rin si Nieva. {W Estranghera 3.11} (Nasa pariralang pang-ukol na malaya ang pang-abay na ngayon, kung kaya hindi ito malaya sa pangungusap.)
[20]Hindi ko na kayang sakyan ang kahon ng kanyang kaligayahang ngayong madaling araw. (Panlapag ang pariralang pang-abay at hindi pariralang malaya sa pangungusap {10K-343 Σ}.)
[21]Ngayong ako ay may sapat nang edad ngunit ... {2K-252 Σ} (Gaya ng [20], panlapag na may pang-angkop ang ngayon.)
Dahil sa mga kataliwasan ng mịnsan at ngayọn sa [16 19-21] may alinlangan kung kasapi ng pulutong na kanina ang pang-abay na ito.
[22]noọn Noong Martes.
[23]Noon ko naisip ang itinapon kong piso. {W Piso 3.1}
[24] tuw Pangkaraniwang ipinapalagay na pang-uri ang tuwị. Kung pang-uri, bumubuo ito ng panuring na iniuuna sa pariralang pangngalan pang-umpog [26] {5-3.1}. Minamabuti naming ipalagay na pang-abay ng pulutong na kanina ang tuw [25].
[25] ... tagaluto, na dumarating doon tuwing umaga at umaalis kung hapon {W Daluyong 15.37} (Kung ipinapalagay na pang-abay ng pulutong na kanina ay pariralang pang-abay ang pariralang ito at nagagamit na pariralang pang-abay na malaya. Walang panandang nang ang pariralang pang-abay ng pulutong kanina.){P-A(A.TL N)}
[26] ... tagaluto, na dumarating doon tuwing umaga at umaalis kung hapon {W Daluyong 15.37} (Kung ipinapalagay na pang-uri ang tuwị ay pariralang pangngalan ang pariralang ito at nagagamit na pariralang pang-umpog. Karaniwang may panandang nang ang pariralang ganito.) {P-U(U.TL N)}
[27][a] Tuwing Lunes namamalengke ako. [++] [b] Namamalengke ako tuwing Lunes. [++] [c] Namamalengke ako nang tuwing Lunes. [0/-]{P-A}
[28]Dinadalaw niya kami tuwing makalawa. {P-A}
[29]Tuwing oras [0] Tuwing buwan. Tuwing araw.
[30]Ang kanyang ina, tuwing mamalengke ito ay madalas siyang isinasama. {W Unawa 3.3} (Sa [30], pangatnig ang tuwing.) {K}
Pang-abay na pananong na kawangis ng pang-abay ng pulutong na kanina
[31]bakit Bakit Kailangan ng Filipino ang Filipino? {W Almario 2007} (Pamagat ng lathala)
[32]Hay, bakit nga ba ako nandito sa tabi mo? {W Madaling Araw 3.7}
[33]kailạn Kailan po kayo dumating sa Pilipinas?

{10K-342 Σ}   Pagsusuri ng pangungusap: Pariralang pang-abay na may sugnay na makaangkop

Kahapong may away sa bahay nila ay dumating ang bisita. [++/0]
kahapon -ng may away sa bahay nila ay dumatingang bisita
{P-A/L}  {S-L}{P-P=P-D} {P-T=P-N}
kahapongmayawaysabahay nilaaydumatingangbisita
A.TLTK/DNTKNTW.HT/3D TPDT00/DTTN/Es

Walang pang-angkop sa hulihan ng pariralang pang-abay na malayang kahapong may away sa bahay nila; kahapon ang salitang ubod nito.
 
Sugnay na pampalawak sa kahapon ang sugnay na makaangkop na may away sa bahay nila; dahil dito may pang-angkop ang kahapon.
 
Nasa harapan ng panaguri ang panandang ay dahil mahaba ang pariralang pang-abay. Kung kaya maliwanag na malaya sa pangungusap ang pariralang pang-abay at hindi bahagi ng panaguri.

{10K-343 Σ}   Pagsusuri ng pangungusap: Pang-uri o pangngalan; pariralang pang-abay bilang panuring sa pangngalan

Maaaring ipalagay na pangungusap na may pang-uring kaya ang pangungusap na sumusunod [1]. Maaari din itong ipalagay na pangungusap na payak na may pang-abay na pangmarahil na kaya [2] {10-4.2 (5)}.

[1] Hindi ko na kayang sakyan ang kahon ng kanyang kaligayahang ngayong madaling araw. {W Madaling Araw 3.10} {*}
hindi ko na kayang sakyan ang kahon ng kanyang kaligayahang ngayong madaling araw
{S-Tb(S-0/L/P0 S-L/PT)}
hindi ko na kaya -ng sakyan ang kahon ng kanyang kaligayahang ngayong madaling araw
{P-P=P-U} {S-L/PT}
{GTW/A|HT|U}   sakyan ang kahon ng kanyang kal. ngayong madaling araw
{P-P=P-D}   {P-T=P-N}
kahon ng kanyang kal. ngayong madaling araw
{N}{P-W=P-N}
kanyangkal.ngayong madaling araw
{N} {P-L=P-A}
ngayongmadaling araw
{A} {P-L=P-N}
hindikonakayangsakyan angkahonngkanyangkal.ngayong madalingaraw
ATW.HTA/HTU.TL DB00/WTTN/EsTWTK.HT.TLN.TL A.TLU.TLN

May sugnay na makaangkop bilang paniyak ang pangungusap na tambalan {2-4.9}.
 
Pinaikli ang sugnay na makaangkop, hindi inuulit ang kawaning ko ng pandiwang sakyan. Pangungusap na batayang may panaguri at paniyak ang sugnay na makaangkop.
 
May panlapag na inihuhuling ngayong madaling araw ang pangngalang kaligayahan.
ngayon ang salitang pang-ubod ng panuring na ito na uli may panuring na madaling araw. Hindi iniuugnay ito sa kaligayahan nang tuwiran; di-makabalarila ang pariralang kaligayahang madaling araw.
 
Madalang lamang ginagamit ang pang-abay
na ngayon bilang panuring sa pangngalan {8-7.5}. Sa ganitong kalagayang hindi ito malaya sa pangungusap, kundi panlapag ito na ikinakabit sa pamamagitan ng pang-angkop ng kaligayahan.
{*}   Sa kasulatang sarili sinulat ng may-akda ang ang kahong sa halip ng ang kahon ng.
[2] Hindi ko na kayang sakyan ang kahon ng kanyang kaligayahang ngayong madaling araw.
hindi ko na kayang sakyan ang kahon ng kanyang kaligayahang ngayong madaling araw
{S-1/PT}
hindi ko na kayang sakyan  ang kahon ng kanyang kaligayahang ngayong madaling araw
{P-P=P-D} {P-T=P-N}
hindi na kayang sakyan ko
{P-D}
hindi ko na kayang sakyan
{GTW/A|HT A|AH D}
hindikonakayangsakyan
ATW.HTA/HTAH/N.TLDB10/W

sakyan ang kahon ang ubod ng pangungusap na payak. Tumuturing sa pandiwang sakyan ang pang-abay na pangmarahil na kaya.

Binubuo ng kawani-pantuwid na ko ang panggitagang pantuwid. Salitang makatukoy nito ang pang-abay na hindi.

Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_D_1K.htm
07 Agusto 2006 / 02 Agusto 2016

Wikang Filipino - Wakas ng 10K Pangabit sa Mga Patakaran (Talaksan 10K/1)

Simula ng pahina   10/1   10/2   10/3   10K/2   Palaugnayan
Wikang Filipino   Fisyntag