10 Mga Pang-abay at mga Pariralang Pang-abay

10-1 Pambungad

(1) Di-magkauring bahagi ng panalita ang pang-abay sa wikang Filipino (susi {A}, {10K-101}). May katagang isapantig gaya ng na at pa, malimit itong hutaga; sa kabilang dako mayroon ding salitang nagmula sa angkang-salita gaya ng kamakalawạ. Salitang pangnilalaman ang karamihan ng pang-abay, samantalang salitang pambukod ang iba (talaan ng pang-abay → {10K-102}). Pati maaaring magamit na pang-abay ang halos lahat ng pang-uri bilang.

Alinsunod sa katawagang Filipinong 'pang-abay', "umaabay" ito sa ibang parirala. Ibig sabihin, panuring sa ibang parirala ang pang-abay. Maaari ding malaya sa pangungusap ang pariralang pang-abay. Madalang lamang panaguri ang pariralang pang-abay. Kung pinapalawak ang katawagang pang-abay ay maaaring ipalagay na pang-abay ang iba pang pulutong ng salita gaya ng oo.

Hinggil sa tungkuling pansemantika, nauuri ang pang-abay sa pang-abay na pampanahon, pansanhi at pamaraan (kabuuran sa {10K-103}). May uring pang-ibaba ang pang-abay na pamaraan. Isa sa mga ito ang pang-abay na pangmarahil, tumuturing ito sa pandiwa. Pang-abay na panlunan ang hindi namin nakita. Mayroon ding pang-abay na pananong (halimbawa ba, bakit) {12-2.3}.

(2) Magkahambing ang pang-abay at pang-uri. Salitang pangnilalaman ang lahat ng pang-uri. Dahil dito inihiwalay na ang pang-abay na kataga. Karaniwang tumuturing sa pandiwa at pang-uri ang pang-abay. Samantalang tumuturing sa pangngalan ang pang-uri at bumubuo ng panaguri at paniyak. Gayunman may kataliwasan ang mga tuntuning naturan. Ilang pang-abay ang nagagamit na pangatnig. Bukod dito, maaaring magamit na pang-abay ang karamihan sa pang-uri.

(3) Maaaring bumuo ang pagtanggi sa pamamagitan ng pang-abay na hindị; dahil dito, dinadagdagan ang pangkat tungkol sa pagtanggi sa wikang Filipino {10-5}. Sumusunod ang pangkat tungkol sa salitang pang-usapan {10-6}.


10-2 Mga pang-abay

10-2.1 Pang-abay na hutaga

Hutaga (katagang hutaga) ang isang pulutong ng pang-abay [1-3] (susi {A/HT}); salitang pambukod ang mga ito. Mapapansin ang pang-abay na pampananaw na na at pa [1] {10-2.1.1}. Katangian ng wikang Filipino ang salitang pamitagang po at ho [2] {10-2.1.2}. Magkatulad ang palaugnayan ng pang-abay na hutaga at ng iba pang hutaga {11-3}.

 
[1]Matutulog na ako.
[2]Magkano ho ang damit na iyon?
[3]Sabi ng Nanay ko, dapat daw ingatan ko ang pera. {W Piso 3.4}
Talaan ng mga pang-abay na hutaga{10K-211}.

10-2.1.1 Pang-abay na pampananaw na na at pa

(1) Pang-abay na pampananaw ang hutagang na at pa. Apat na pananaw ang maaaring ipahayag ng mga ito kasama ang pagtangging hindi̤ na [hɪn'di:.nʌ] at hindi̤ pa [hɪn'di:.pʌ] [1-4] {10K-2111}. Hindi nakatakda sa pandiwa ang pagpapahayag ng pananaw, maaari ding gamitin sa pariralang pangkaroon [5-8], pang-uri [9] at pangngalan [10].

 
Pananaw

[1]Umuulan na. Di-panganap, nagsimula noon.
[2]Umuulan pa. Di-panganap, maghihintay sa wakas.
[3]Hindi na umuulan.Panganap.
[4]Hindi pa umuulan. Mapagdili-dili.
[5]Mayroon na akong pera.Di-panganap, nagsimula noon.
[6]Mayroon pa akong pera.Di-panganap, maghihintay sa wakas.
[7]Wala na akong pera.Panganap.
[8]Wala pa akong pera.Mapagdili-dili.
[9]Mahirap pa ako.Di-panganap, maghihintay sa wakas.
[10]Karpentero na ang aking kapatid.Di-panganap, nagsimula noon.
[11]Muntik na siyang masamid. {W Karla 5.209} (Palaging ginagamit kasama ang pang-abay na na (hindi ito pang-angkop) ang pang-abay na muntik.)

(2) Maaaring pagsamahin ang hutagang na, pa at ang anyong -ng ng pang-angkop, bunga nito ang nang, pang [12-16]. Dapat ibukod ang nang na ito sa ibang salitang may bigkas na [nʌŋ] {5-3.4 (2)}.

 
[12]... wala ka nang balak na halikan ako. {W Madaling Araw 3.7}
[13]Ngayong ako ay may sapat nang edad ngunit ... {W Damaso 3.1}
[14]Tiyak na malapit nang maging siyento porsiyento ngayon ang nakakaintindi ng Filipino mulang Basco hanggang Bonggao. {W Almario 2007 3.5}
[15]Ngunit habang tumatagal ang aming pag-uusap, unti-unti ko nang nauunawaan ang kanyang saloobin. {W Estranghera 3.3}
[16]Malaki na nga ako, isang ganap na dalaga nang matatalos. {W Material Girl 3.5} (Pang-abay na may pang-angkop: Dalagang matatalos na.)

10-2.1.2 Pang-abay na pamitagang po at ho

Katangian ng wikang Filipino ang salitang pamitagang po at ho ('pang-abay na pamitagan'). Ito'y hutaga at maaaring ipalagay na pang-abay [1-3]. Di-lubhang pormal ang ho kaysa po [3].

 
[1]E, ako, po, Lola, maaari po ba akong sumama?
[2] "Narito na po ba siya?" {W Anak ng Lupa 3.6}
[3] "Ba't ho ba kayo nagagalit?" tumaas ang kanyang boses. {W Pang-unawa 3.7}

10-2.2 Salitang pambukod na di-hutaga

(1) Sa tabi ng hutaga ay may salitang-ugat na salitang pambukod at maaaring ipalagay na pang-abay. Maaaring ibukod ang 'pang-abay na untaga' (lagi at litaw na iniuuna, susi {A/UT}, {11-2}) sa pang-abay na hindi palaging iniuuna. 'Iba pang kataga' ang ikalawang pulutong (susi {A/B}, {11-5}). Gaya ng lahat ng salitang pambukod, hindi bumubuo ng parirala ang dalawang pulutong, wala itong panuring at hindi ito maaaring magamit na salitang makatukoy ng panggitaga. Mga halimbawa ang pang-abay na untaga na kahit at ang pang-abay na ulị (iba pang kataga). Iba pang mga pang-abay at mga pangungusap na halimbawa sa {10K-221}.

(2) Ipinapalagay din naming pang-abay na untaga ang sumusunod:
- Di-karaniwang ang [1] {2-2.5}.
- mga kung may kahulugan ng 'di-wasto, di-husto' [2] {8-6.3 (4)}.
- may kung may kahulugan ng 'humigit-kumulang' [3] {4-3 (4)}.

 
[1]At ang tanging habol lamang ay ang kaginhawaang makakamit sa piling ng matanda. {2K-253 Σ}
[2]... umalis sina Ang Taoke at Tan Sua mga alas-tres ng hapon. {W Nanyang 11.10}
[3]Mahaba ng may isang metro ang patpat.

10-2.3 Salitang pangnilalaman

Sa tabi ng salitang pambukod na naturan may pang-abay na salitang pangnilalaman. Maaari itong may pananda, may panuring at magamit na salitang makatukoy ng panggitaga. Bilang salitang pangnilalaman, bumubuo ito ng parirala. Sa mga pangkat na sumusuod inilalahad ang pagbuong palaanyuan nito: Salitang-ugat {10-2.3.1}, pang-abay na may panlapi {10-2.3.2}, pang-abay na may pag-uulit {10-2.3.3}, pang-abay na tambalan {10-2.3.4} at pang-abay na panaklaw {10-2.3.5}. Tinatalakay ang palaugnayan ng pariralang pang-abay sa mga pangkat na {10-3}.


10-2.3.1 Salitang-ugat

Iba't ibang pulutong ng pang-abay na salitang-ugat na salitang pangnilalaman ang maaaring ibukod; magkaiba ang kilos na pampalaugnayan ng mga ito.


10-2.3.2 Pang-abay na may panlapi

(1) May pang-abay na hinango sa pandiwa at iba pang bahagi ng pananalita sa pamamagitan ng unlaping pa- [1 2], kahit pang-uri na nagagamit na pang-abay ang karamihan sa mga anyong ito [3]. May ilan pang pang-abay na bumubuo sa tulong ng ibang panlapi [4-6]. Binubuo ang pang-abay na mamayạ sa pamamagitan ng unlaping makauri na ma-, kahit walang paggamit bilang pang-uri [7].

 
[1]Parati siyang galit pag-uwi ng bahay kapag natatalo. {W Daluyong 15.14} {A}
[2]Kung sa bahay, takot akong mapagalitan kaya nakapinid palagi ang mga labi ko. {W Estranghera 3.4}{A}
Iba pang mga pang-abay na may unlaping pa-: paano, pagalịt, pahilịg, pasadyạ, paupọ.{A}
[3]Lumipad na pataas sa langit ang lobo. (May pang-uring pataạs.){A/U}
[4]Kamakalawạ. Kamakailạn.{A}
[5]Magdamag akong hindi nakatulog. {10-3.4 (2)} {A}
[6][a] Maghapon kaming naghanap sa nawawalang bata.{A}
 [b] Marahil na nasa bahay ako sa buong maghapon. {N}
[7]Mamaya nang kaunti ay aalis ako. (Pariralang pang-abay ang mamaya nang kaunti {10K-311}.){A}
[8]Pagkahinga ikinuwento lahat ni Busilak sa mga duwende ang nangyari. {ND/G}

(2) Bumubuo ng pariralang malaya ang pangngaldiwang panganap [8] {6-6.5.1}). Hindi ito pang-abay at hindi panlapi ng pang-abay ang panlapi nitong pagka- at pagkaka-.


10-2.3.3 Pang-abay na may pag-uulit ng ugat

Sa pamamagitan ng pag-uulit ng ugat-salita ay ilang pang-abay ang binubuo (araw-araw, mayạmayạ.)


10-2.3.4 Pang-abay na tambalan

Halimbawa ng pang-abay na tambalan: bukas-makalawạ, habang-buhay, habang-daạn.


10-2.3.5 Pang-abay na panaklaw

Maaaring pagsamahin ang pang-abay na pananong at ang pang-abay na kahit o man {8-4.4.1}. Bunga nito ang pang-abay na panaklaw (susi {AS}) [1-5]. Hindi ito pampalaugnayang iba-iba sa ibang pang-abay. Sa [1 2 4] panlapag ang pang-abay na panaklaw kahit walang pang-angkop ang yaring ganito. Sa [1 4] panuring sa pang-uring makataguri (kabigạt, kahaba) ang pang-abay na gaano {9-4.3 (2)}, sa [2] sa pandiwang makataguri. Sa [3 5] pariralang pang-umpog ang pang-abay na panaklaw.

 
[1]Kahit gaano kabigat ang kasalanan ng isang tao ... {W Material Girl 3.12}
[2]Kailangan din namin siya dito kahit paano siguro magiging maalwan ang buhay namin. {W Material Girl 3.3}
[3]Kahit kailan ayoko nang maranasan ang tapak tapakan lamang. {W Material Girl 3.1}
[4]Gaano man kahaba ang pisi niya sa lalaking ito, darating at darating din siya sa dulo. {W Karla 5.209}
[5]At ang kaligayahang iyon ay 'di kailanman maibibigay ng sinumang anak. {W Suyuan 5.12}

10-2.4 Pang-uring nagagamit na pang-abay

Maaaring magamit na pang-abay ang pang-uri na walang pagbabagong pampalaanyuan (pang-uring makaabay, susi {A/U}). Halos wala itong paghihiwalay sa pang-abay na tumpak. Maaari itong malaya sa pangungusap [1] o tumuturing ito sa pandiwa [2], madalang sa ibang parirala [3]. Maaaring tumuring ang pang-uring makaabay sa pang-uri {9-4.3 (2)}.

 
[1]Ang bata ay dumating nang mabilis.
[2]Biglang umalis ang mga panauhin.
[3]Malimit na may away sa bahay nila. (Dahil sa pang-angkop sa likod ng malimit hindi maaari itong pariralang malaya.)

10-3 Mga pariralang pang-abay

10-3.1 Mga bahagi ng pariralang pang-abay

(1) Tinatawag naming pariralang pang-abay ang mga pariralang pangnilalamang may pang-abay bilang salitang pang-ubod [1 2] (susi {P-A}, {10K-101}); pati ang pariralang may pang-uring nagagamit na pang-abay [3] (susi {P-A/U}).

(2) Pang-abay na walang panuring ang karamihan ng pariralang pang-abay [1-3 4a]. Maaaring ituring sa pangngalan ang pang-abay [4b 5] {10K-311}. Malimit pang-angkop ang ginagamit upang ikabit ang panuring; Kung gayon, panlapag ang panuring sa pariralang pang-abay [4b 5]. Maaari ding ituring sa sugnay ang pang-abay (sugnay na pangatnig na pinaikli sa [6], sugnay na makaangkop sa [7]) {*}. Maaaring salitang pambukod (karaniwang pang-abay na hutaga) ang panuring sa pang-abay [8].

Sa pariralang pang-abay, nasa unahan ng parirala ang pang-abay.

 
[1]Kalimitang naliligo siya sa umaga.
[2]Kalimitan, naliligo siya sa umaga.
[3]Biglang dumating ang kaibigan ko.
[4][a] Namalengke ako kanina.
 [b] Namalengke ako kaninang umaga. (Panuring sa kanina ang umaga, hindi baligtad. Hindi maaari ang pangungusap na Namalengke ako umaga.)
[5]Ngunit, bigla niyang naalala ang naganap sa kanilang lugar noong isang linggo. {W Samadhi 4.3}
[6]Bukas nang umaga. {13-5.2 (2)}
[7]Kahapong may away sa bahay nila ay dumating ang bisita. {10K-342 Σ}
[8]At kaugnay nito, mahirap gamitin ang Filipino sa matataas na disiplina, lalo na sa agham at matematika. {W Almario 2007 3.4} (Maaaring itinuturing sa pang-abay na hutagang na ang pang-abay na lalo. Salitang pambukod ang panuring, hindi parirala.)

{*} Dapat ibukod sa pangatnig na bumubuo ng sugnay na pangatnig ang pang-abay na itinuturing sa sugnay (halimbawa pangatnig na tuwịng).


10-3.2 Pariralang pang-abay na pang-ibaba

(1) Ikinakabit o maaaring ikabit sa pamamagitan ng pang-angkop ang pariralang pang-abay kung pampalaugnayang pang-ibaba; panlapag ito. Maaari bumuo ang yaring ito kung nasa kagyat na harap ng salitang kaugnay ang pang-abay [1a], madalang din kung nasa kagyat na likod ng pandiwang makataguri [1b]. Kung hindi ay pampalugnayang malaya ang pariralang pang-abay; ito'y pang-umpog [1c 1d].

 
[1][a] Dapat puspusang bumasa ng aklat na ito. {P-L=P-A}
 [b] Dapat bumasang puspusan ng aklat na ito. {P-L=P-A}
 [c] Dapat bumasa ng aklat na ito nang puspusan. {P-0=P-A}
 [d] Dapat bumasa nang puspusan ng aklat na ito. {P-0=P-A}

(2) Tumuturing ang pang-abay sa pariralang pangnilalaman ng panaguri (pariralang pandiwa [2-5], pang-uri [6], pangngalan [7] o pandako [8 9]). Malimit na binubuo ang panggitaga [2 4-6].

 
[2]"Mabilis akong tatakbo," sagot ni Cris. {W Bulaklak 8.2}
[3]Bagaman hindi pa uso ang karaoke noon ay talagang naibigay ni Regine ang boses na tunay. {W Regine 4.2} (Maliwanag na bahagi ng panaguri ang pang-abay dahil may pananda ng panaguring sa harap ng pang-abay.)
[4]Nang magbalik ang uwak sa kanyang mga kauri, hindi na rin siya tinanggap ng mga ito. {W Aesop 3.2.3}
[5]Kung gusto mong makaalis dito, magtulungan tayo. {W Aesop 3.1.2} (Pang-abay na pangmarahil {10-4.1}.)
[6]Likas tayong mahilig sa pagtula. { Papa 2000 p. 77}
[7]Palaging ibon ang manok.
[8]Marahil na nasa bahay ako sa buong maghapon.
[9][a] Malimit may away sa bahay nila.
 [b] Malimit na may away sa bahay nila.

(3) Bukod sa bahagi ng panaguri, nagagamit ang pang-abay na panuring sa loob ng pariralang pang-ukol [10] {9-7.2 (1)}. Madalang ang pang-abay na tumuturing sa pang-uri kung hindi ito panaguri [11].

Madalang lamang ang paggamit ng pariralang pang-abay bilang panaguri [12] {2-4.8}; walang pariralang pang-ibaba ito.

 
[10]Kapansin-pansin ang lalong hindi niya pagkibo buhat noon. {W Uhaw 3.11} {P-O(O A)}
[11]Hindi ko na pinansin ang pagkain ni Abet, dahil talagang masarap siyang kumain ... {W Sabong 8.11} {P-U(A.L U)}
[12]Tuwing Lunes ang mga pulong. {P-P=P-A}

(4) Kung inihihiwalay ng ibang parirala ang pang-abay at ang pandiwang makataguri, hindi maaaring bumuo ng panlapag. Tangi ang yari kung kagyat na sumusunod sa pandiwa ang pang-abay. Kung ganito, pampalaugnayang palaging maaaring buuin ang panlapag na may pang-angkop [13]. Gayunman karaniwang minamabuti ang pagbuo ng pang-umpog na may panandang nang [17 18b].

Panlapag ang pariralang pang-abay na iniuuna at ...
(5) panlapag na may pang-angkop ang pariralang pang-abay na inihuhuli
Pangungusap na halimbawang [1b]
 [13]Tumakbong pataas ang bata.
(6) pang-umpog na may panandang nang ang pariralang pang-abay na inihuhuli
Pangungusap na halimbawang [1c 1d]
 [14]... kung bakit siya nakapagkuwento sa akin nang ganoon. {W Estranghera 3.11}
 [15]Minamahal kita nang higit pa sa kahit anong bagay sa mundo. {W Busilak 3.16} (Yaring hutagang payak at hindi panggitaga ang kita. Dahil dito inihihiwalay nito ang pandiwa sa pang-abay.)
 [16]Kung titingnan, parang noon lang nakakain ang bata nang ganoon karami. {W Piso 3.2}
 [17]Katwiran niya, hindi siya sanay gumising nang maaga. {W Pang-unawa 3.6}
 [18][a] Naalaala ko si Ina at magdamag na hindi ako nakatulog sa pag-iyak. {W Daluyong 15.16}
  [b] Hindi ako nakatulog nang magdamag
(7) pang-umpog na walang panandang ang pariralang pang-abay na inihuhuli
 [19][a] Muling nabuhay si Busilak. [b] Nabuhay muli si Busilak. [c] Nabuhay si Busilak muli.
(8) pang-abay na walang pariralang inihuhuli
Pang-abay na pangmarahil {10-4.1}
Mga pang-abay na nasa {10K-2311}

10-3.3 Pariralang pang-abay na malaya

Malimit na malaya sa pangungusap ang pariralang pang-abay, pang-umpog ang mga ito. Walang pananda ang pang-umpog na iniuuna. Kung inihuhuli maaaring ihiwalay ang mga pulutong na sumusunod.

 
(1)Pantangi sa pariralang malaya ang isang pulutong; ito'y tinatawag naming pulutong na kanina {10K-341}. Sa karamihan ito'y pang-abay na pamanahon. Malimit na hindi mahigpit na inihihiwalay ito sa mga ibang bahagi ng pangungusap [1-3]; lalo na walang paggamit ng panandang nang. Kasapi din ng pulutong na ito ang pang-abay na mịnsan at ngayọn, kahit may kakaibhan ang mga ito.
Maaaring magamit na panaguri ang pang-abay ng pulutong na kanina {2-4.8}.
(2)Mayroon o walang panandang nang ang ilang pang-abay na palaging malaya kung nasa gitna o hulihan ng pangungusap. Maaaring ibilang sa pulutong na ito ang tawag ng oras na bumubuo sa pamamagitan ng salitang hiram na Espanyol na ala at alas [4].
(3)Hindi inihuhuli ang pang-abay na pananong na bakit at kailạn [5] {12-2.3}.
(4)Binubuo ng maraming pang-abay ang panlapag kung iniuuna at ang pang-umpog kung inihuhuli {10-3.2 (6-8)}.

 
[1]... at hanapin agad ang dulo ng bahaghari. {13K-101 [2] Σ}
[2]Ngunit minsan ay nahuli ko ang aking ina na nagpapahid ng mata. {W Dayuhan 3.4}
[3]... pisong ibinigay mo sa 'kin kanina. {W Piso 3.4}
[4][a] Alas tres may handaan ang mga bata.
 [b] May handaan ang mga bata nang alas tres.
 [c] May handaan ang mga bata alas tres.
[5]Kung siya 'yon bakit siya magnanakaw pa? {W Angela 3.6}

10-3.4 Θ Pariralang pang-abay

Sa Patakaran pariralang pangnilalaman ang pariralang pang-abay.

Paggamit ng pariralang pang-abay

 Panlapag ang pariralang pang-abay
[1]Panuring sa pariralang pangnilalaman {10-3.2}
[2]     Pang-abay na pangmarahil {10-4}
 Pang-umpog ang pariralang pang-abay
[3]Malaya sa pangungusap {10-3.3}
[4]Panaguri ang pariralang pang-abay {2-4.8}
 
[5]Bahagi ng pariralang pang-ukol ang pariralang pang-abay {9-7.2}


  Mga bahagi ng pariralang pang-abay
(sa tabi ng pang-abay)

[6]Panlapag na makaturing {10-3.1}
    Pangngalan
    Pariralang pangkaroon
[7]Sugnay {10-3.1}

Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_D_1.htm
08 Enero 2011 / 15 Oktubre 2016

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 10 Mga Pang-abay (Talaksan 10/1)

Simula ng talaksan   10/2 10/3 10K/1 10K/2   Palaugnayan
Pahinang pamagat na Filipino   Fisyntag