10 Mga Pang-abay at mga Pariralang Pang-abay
(Talaksan 10/1)

10-1 Pambungad

(1) Di-magkauring bahagi ng panalita ang pang-abay sa wikang Filipino (susi {A}, {10K-101}, {10A-102 Θ}). May katagang isapantig katulad ng na at pa, malimit itong hutaga; sa kabilang dako mayroon ding salitang nagmula sa angkang-salita katulad ng kamakalawạ. Salitang pangnilalaman ang karamihan ng pang-abay, samantalang salitang pambukod ang iba. Pati maaaring gamitin halos lahat ng pang-uri bilang pang-abay.

Alinsunod sa katawagang Filipinong 'pang-abay', "umaabay" ito sa ibang parirala. Sa tabi ng pandiwa, maaaring tumuring ng pang-uri at iba pang pang-abay. Maaari din itong malaya sa pangungusap. Kung pinapalawak ang katawagang pang-abay ay maaaring ipalagay na pang-abay ang iba pang pulutong ng salita katulad ng oo. Kasalungat ng pang-uri hindi maaaring gamitin bilang panuring sa pangngalan ang pang-abay.

Alinsunod sa tungkuling pansemantika, nauuri ang pang-abay sa pang-abay na pampanahon, pansanhi at pamaraan (kabuuran sa {10K-103}). May uring pang-ibaba ang pang-abay na pamaraan. Isa sa mga ito ang pang-abay na pangmarahil {10K-414}, tumuturing ito sa pandiwa. Pang-abay na panlunan ang hindi namin nakita. Mayroon ding pang-abay na pananong (halimbawa ba, bakit) {12-2.3}.

(2) Sa amin, pariralang may pang-abay bilang salitang pang-ubod ang pariralang pang-abay (susi {P-A}, {10K-101}). Pariralang pangnilalaman ang pariralang pang-abay. Salitang pangnilalaman ang pang-abay na kayang buuin ang parirala. Hindi bumubuo ng parirala ang pang-abay na kataga at dahil dito salitang pambukod. Hindi namin ginagamit ang pansemantikang katawagang pariralang makaabay (sa Inggles 'adverbial phrase') {5-3 (4)}.

(3) Sa mga pangkat na sumusunod, tinatalakay ang pang-abay na kataga (pampalaugnayang salitang pambukod at pampalaanyuang salitang-ugat {10-2.1} at {10-2.2}). Dahil sa hindi ito bumubuo ng parirala (kung gayon walang pariralang pang-abay, tinatalakay ang kilos na pampalaugnayan nito kasama ang ibang kataga sa kabanatang {11}.

Saka inilalarawan ang pagbuong pampalaanyuan ng pang-abay na salitang pangnilalaman at salitang pang-ubod ng pariralang pang-abay {10-2.3}. Inilalahad sa mga pangkat tungkol sa pariralang pang-abay ang palaugnayan nito {10-3}.

Maaaring bumuo ang pagtanggi sa pamamagitan ng pang-abay na hindị; dahil dito, dinadagdagan ang pangkat tungkol sa pagtanggi sa wikang Filipino {10-5}. Sumusunod ang pangkat tungkol sa salitang pang-usapan {10-6}.

(4) Matalik ang kaugnayan ng pang-abay (kung salitang pangnilalaman) sa pang-uri. Kina { Aganan 1999 p. 21} pinagsasama ang dalawang bahagi ng panalita sa isang uri na 'panuri'. Bumubukal ang katanungan kung dapat ihiwalay ang pang-uri at pang-abay sa dalawang iba't ibang bahagi ng panalita {10K-104 Θ}. Alinsunod sa katuturan namin, maaaring tumuring sa pangngalan ang pang-uri, karaniwang hindi gayunman ang pang-abay {8-7.5}. Maaaring bumuo ng panaguri ang dalawa {2-4.8} (maliban sa pang-abay na kataga).

Hindi maaaring ihiwalay nang mahigpit ang pang-abay sa pangatnig sa wikang Filipino dahil magkatulad ang pagbuo ng sugnay na malaya at pang-ibaba. May pangatnig na maaaring ipalagay na pang-abay. Salitang pangnilalaman (halimbawang salitang maaaring magamit na salitang makatukoy ng panggitaga) at pati salitang pambukod ang nabibilang sa pulutong na ito.

10-2 Mga pang-abay

Sa pambungad na itaas inihiwalay namin ang pang-abay sa pang-uri. Hindi maaaring magamit na panuring sa pangngalan ang pang-abay {10K-104 Θ}. Pinapaliit ang dami ng pang-abay na tunay ang katuturang ito. Sa Palasalitaan namin may mga walumpung pang-abay, ngunit halos anim na daan na pang-uri (marami man sa mga ito ang maaaring gamitin bilang pang-abay). May mga tatlumpung salitang pambukod (kasama ang mga dalawampung hutaga) at mga limampung salitang pangnilalaman. Ang mga ito ay mga tigdalawamput salitang-ugat at pang-abay na may panlapi at tira ng pang-abay na may pag-uulit ng ugat at pang-abay na tambalan. Sa pangabit na {10K-201} may talaan ng 'pang-abay na tumpak' (ito ang mga pang-abay na hindi pang-uring nagamit na pang-abay).

10-2.1 Pang-abay na hutaga

Hutaga (katagang hutaga) ang isang pulutong ng pang-abay [1-3] (susi {A/HT}); salitang pambukod ang mga ito. Mapapansin ang pang-abay na pampananaw na na at pa [1] {10-2.1.1}. Katangian ng wikang Filipino ang salitang pamitagang po at ho [2] {10-2.1.2}. Magkatulad ang palaugnayan ng pang-abay na hutaga at ng iba pang hutaga {11-3}.

 
[1]Matutulog na ako.
[2]Magkano ho ang iyong damit?
[3]Sabi ng Nanay ko, dapat daw ingatan ko ang pera. {W Piso 3.4}
Iba pang mga pang-abay na hutaga at mga pangungusap na halimbawa {10K-211}.

10-2.1.1 Pang-abay na pampananaw na na at pa

(1) Pang-abay na pampananaw ang hutagang na at pa {6-6.2.6}. Apat na pananaw ang maaaring ipahayag ng mga ito kasama ang pagtangging hindi̤ na [hɪn'di:.nʌ] at hindi̤ pa [hɪn'di:.pʌ] [1-4] {10K-2111}. Hindi nakatakda sa pandiwa ang pagpapahayag ng pananaw, maaari ding gamitin sa pariralang pangkaroon [5-8], pang-uri [9] at pangngalan; malimit ang paggamit na ito [11 12].

 
Pananaw
[1]Umuulan na. Di-ganap, nagsimula noon.
[2]Umuulan pa. Di-ganap, maghihintay sa wakas.
[3]Hindi na umuulan.Ganap.
[4]Hindi pa umuulan. Mapagdili-dili.
[5]Mayroon na akong pera.Di-ganap, nagsimula noon.
[6]Mayroon pa akong pera.Di-ganap, maghihintay sa wakas.
[7]Wala na akong pera.Ganap.
[8]Wala pa akong pera.Mapagdili-dili.
[9]Mahirap pa ako.Di-ganap, maghihintay sa wakas.
[10]Karpentero na ang aking kapatid.Di-ganap, nagsimula noon.
[11][a] Gusto mo pa ba ng matamis? [b] Gusto ko pa ng matamis. [c] Gusto ko pa.
[12][a] Nagugutom ka na ba? [b] Hindi pa.
[13]Muntik na siyang masamid. {W Karla 5.209} (Palaging ginagamit kasama ang pang-abay na na (hindi ito pang-angkop) ang pang-abay na muntik.)

(2) Maaaring pagsamahin ang hutagang na, pa at ang anyong -ng ng pang-angkop, bunga nito ang nang, pang [14-19]. Dapat ibukod ang nang na ito sa ibang salitang may bigkas na [nʌŋ] {5-3.4}.

 
[14][a] Wala nang bisa ang batas na iyon. [b] Wala pang bisa ang batas na iyon.
[15]... wala ka nang balak na halikan ako. {W Madaling Araw 3.7}
[16]Ngayong ako ay may sapat nang edad ngunit ... {W Damaso 3.1}
[17]Tiyak na malapit nang maging siyento porsiyento ngayon ang nakakaintindi ng Filipino mulang Basco hanggang Bonggao. {W Almario 2007 3.5}
[18]Ngunit habang tumatagal ang aming pag-uusap, unti-unti ko nang nauunawaan ang kanyang saloobin. {W Estranghera 3.3}
[19]Malaki na nga ako, isang ganap na dalaga nang matatalos. {W Material Girl 3.5} (Pang-abay na may pang-angkop: Dalagang matatalos na.)

10-2.1.2 Pang-abay na pamitagang po at ho

Katangian ng wikang Filipino ang salitang pamitagang po at ho ('pang-abay na pamitagan'). Ito'y hutaga at maaaring ipalagay na pang-abay [1-3]. Di-lubhang pormal ang ho kaysa po [3].

 
[1]E, ako, po, Lola, maaari po ba akong sumama?
[2] "Narito na po ba siya?" {W Anak ng Lupa 3.6}
[3] "Ba't ho ba kayo nagagalit?" tumaas ang kanyang boses. {W Pang-unawa 3.7}

10-2.2 Salitang pambukod na di-hutaga

Sa tabi ng hutaga may salitang-ugat na salitang pambukod at maaaring ipalagay na pang-abay. Maaaring ibukod ang 'pang-abay na untaga' (lagi at litaw na inuuna, susi {A/UT}, sa {10K-221} minamarkang ganito) sa pang-abay na hindi palaging inuuna. 'Iba pang kataga' ang mga panghuli (susi {A/B}, {11-5}). Katulad ng lahat-salitang pambukod, hindi bumubuo ng parirala ang dalawang pulutong, wala itong panuring at hindi ito maaaring magamit na salitang makatukoy ng panggitaga Mga halimbawa ang pang-abay na untaga na kahit at ang pang-abay na ulị (iba pang kataga). Ipinapalagay namin na pang-abay na untaga ang di-karaniwang ang {2-2.5 (2)}, pati mga kung naghudyat ng 'di-wasto, di-husto' {8-6.3 (4)}. Iba pang mga pang-abay at mga pangungusap na halimbawa sa {10K-221}.

10-2.3 Salitang pangnilalaman

Sa tabi ng salitang pambukod na naturan may pang-abay na salitang pangnilalaman. Maaaring may salitang pananda, may panuring at magamit na salitang makatukoy ng panggitaga. Bilang salitang pangnilalaman, bumubuo ito ng parirala. Sa mga pangkat na sumusuod inilalahad ang pagbuong palaanyuan nito: Salitang-ugat {10-2.3.1}, pang-abay na may panlapi {10-2.3.2}, pang-abay na may pag-uulit {10-2.3.3}, pang-abay na tambalan {10-2.3.4} at pangabay na panaklaw {10-2.3.5}. Tinatalakay ang palaugnayan ng pariralang pang-abay sa mga pangkat na {10-3}.

10-2.3.1 Salitang-ugat

Iba't ibang pulutong ng pang-abay na salitang-ugat at salitang pangnilalaman ang maaaring ibukod; magkaiba ang kilos na pampalaugnayan ng mga ito.

10-2.3.2 Pang-abay na may panlapi

(1) May pang-abay na hanguin sa pandiwa at iba pang bahagi ng pananalita sa pamamagitan ng unlaping pa- [1], kahit pang-uri na ginagamit bilang pang-abay ang karamihan ng mga anyong ito [2 3] {10K-104 Θ}. Saka bumubuo ang unlaping maka- ng pang-abay na nagsasabi ng dalasan [4]. May ilan pang pang-abay na bumubuo sa tulong ng ibang panlapi [5 6 7|8]. Binubuo ang pang-abay na mamayạ sa pamamagitan ng unlaping makauri na ma-, kahit walang paggamit bilang pang-uri [9].

(2) Maaaring gamitin ang pangngaldiwa sa pariralang may pangngaldiwa bilang kaisa-isang bahagi. Doon nagmumukhang pang-abay ang pangngaldiwa [10]. (pagka- at pagkaka- ang unlaping upang bumuo ng pangngaldiwang panganap {6-6.5.1}).

 
[1]Bumasa ang bata nang paupo.{A}
Iba pang mga pang-abay na may unlaping pa-: paano, parati, pahilịg, palagi, pasadyạ.{A}
[2]Pagalit siyang nagsalita sa akin.{A/U}
[3]Lumipad na pataas sa langit ang lobo.{A/U}
[4]Makailạn. {9-6.5}{A}
[5]Kamakalawạ. Kamakailạn.{A}
[6]Magdamag akong hindi nakatulog. {10-3.2 (2)} {A}
[7]Maghapon kaming naghanap sa nawawalang bata.{A}
[8]Marahil na nasa bahay ako sa buong maghapon. {N}
[9]Mamaya nang kaunti ay aalis ako. (Pariralang pang-abay ang mamaya nang kaunti {10K-301}.){A}
[10]Pagkahinga ikinuwento lahat ni Busilak sa mga duwende ang nangyari. {ND/G}

10-2.3.3 Pang-abay na may pag-uulit ng ugat

Maaaring gamitin bilang pang-abay ang ilang pang-uri na binubuo sa pamamagitan ng pag-uulit ng ugat-salita (halimbawa sunụd-sunọd). Mayroon ding pang-abay na may pag-uulit at hindi pang-uri: araw-araw, dahan-dahan, dalị-dalị, mayạ-mayạ, sabạy-sabạy.

10-2.3.4 Pang-abay na tambalan

Halimbawa sa pang-abay na tambalan: bukas-makalawạ, habang-buhay, habang-daạn at gayunmạn.

10-2.3.5 Pang-abay na panaklaw

Maaaring pagsamahin ang pang-abay na pananong {12-2.3} at ang pang-abay na kahit o man {8-4.4.1}. Bunga nito ang pang-abay na panaklaw (susi {AS}) [1-5]. Hindi ito pampalaugnayang iba-iba sa ibang pang-abay. Sa [1 2 4] panlapag ang pang-abay na panaklaw kahit hindi maaari ang pang-angkop sa yaring ganito. Sa [1 4] panuring sa pang-uring makataguri (kabigạt, kahaba) ang pang-abay na gaano {10-3.1.2}, sa [2] sa pandiwang makataguri {10-3.1.1}. Sa [3 5] pariralang pang-umpog ang pang-abay na panaklaw {10-3.2}.

 
[1]Kahit gaano kabigat ang kasalanan ng isang tao ... {W Material Girl 3.12} {P-L=P-A(AS(A AN))}
[2]Kailangan din namin siya dito kahit paano siguro magiging maalwan ang buhay namin. {W Material Girl 3.3} (Walang pang-angkop ang siguro {5-2.2 [6 7]}.) {P-L=P-A(AS(A AN))}
[3]Kahit kailan ayoko nang maranasan ang tapak tapakan lamang. {W Material Girl 3.1}{P-0=P-A(AS(A AN))}
[4]Gaano man kahaba ang pisi niya sa lalaking ito, darating at darating din siya sa dulo. {W Karla 5.209}{P-L=P-A(AS(AN A/HT))}
[5]At ang kaligayahang iyon ay 'di kailanman maibibigay ng sinumang anak. {W Suyuan 5.12}{P-0=P-A(AS(AN.A/HT))}

10-2.4 Pang-uri at pandiwaring ginagamit bilang pang-abay

Maaaring magamit na pang-abay ang pang-uri na walang pagbagong pampalaanyuan (susi {A/U}). Halos wala itong paghihiwalay sa pang-abay na tumpak. Maaari itong malaya sa pangungusap [1] o tumuturing ito sa pandiwa [2], madalang sa ibang parirala [3]. Karaniwang hindi ginagamit ang pang-uri upang tumuring sa pang-uri at pang-abay. Madalang ang paggamit ng pandiwari bilang pang-abay {6-6.4.2}.

 
[1]Ang bata ay dumating nang mabilis. {P-0=P-A(T0 A/U)}
[2]Biglang umalis ang mga panauhin. {P-D(A/U.TL ..)}
[3]Malimit na may away sa bahay nila. (Dahil sa pang-angkop sa likod ng malimit hindi maaari itong pariralang malaya, tingnan man sa {13K-5332 Σ}.) {P-KD(A/U TL ...)}

10-3 Mga pariralang pang-abay

(1) Tinatawag naming pariralang pang-abay ang mga pariralang pangnilalamang may pang-abay bilang salitang pang-ubod [1 2] (susi {P-A}, {10K-101}). Pati ang pariralang may pang-uring ginagamit bilang pang-abay [3] (susi {P-A/U}). Maaaring tumuring sa pandiwa ang pariralang pang-abay na pang-ibaba {10-3.1.1}, pati din sa iba pang pariralang pangnilalaman {10-3.1.2}. Lalo na ang pang-abay na pangmarahil na tumuturing sa pandiwa {10-4.1}. Maaari ding malaya sa pangungusap ang pariralang pang-abay {10-3.2}.

(2) Pang-abay na walang panuring ang karamihan ng pariralang pang-abay [1-3 4a]. Maaaring ituring ng pangngalan ang pang-abay [4b 5 6] {10K-301}. Malimit pang-angkop ang ginagamit upang ikabit ang panuring; Kung gayon, panlapag ang panuring ng pariralang pang-abay [4b 5-7]. Sa pangungusap na [7] itinuturing ng pariralang pangkaroon ang pang-abay. Ipinapalagay naming pariralang pang-abay ang yari katulad ng [8]. Doon sugnay na pang-ibabang may pangatnig na nang ang panuring. Tangi ang yaring may lalo na [9]. Sa [10] tumuturing ng sugnay na makaangkop ang pang-abay. Sa pariralang pang-abay, sa unahan ng parirala ang pang-abay.

 
[1]Kalimitang naliligo siya sa umaga. {P-D(A.TL ..}
[2]Kalimitan, naliligo siya sa umaga. {P-L?P-0=P-A}
[3]Biglang dumating ang kaibigan ko. {P-D(A/U.TL ..)}
[4][a] Namalengke ako kanina. [b] Namalengke ako kaninang umaga.(Panuring sa kanina ang umaga, hindi baligtad. Hindi maaari ang pangungusap na Namalengke ako umaga.){P-0=P-A(A.TL N)}
[5]Ngunit, bigla niyang naalala ang naganap sa kanilang lugar noong isang linggo. {W Samadhi 4.3}{P-0=P-A(A.TL P-N)}
[6]Nagsugal sila gabi-gabi na buong magdamag.{P-0=P-A(A/&& TL P-N)}
[7]Naroon ang pagmamalaki ng kanyang ina sa tuwing may pupuri sa kanya. {W Unawa 3.3} {P-K=P-A(A.TL P-KD)}
[8]Bukas nang umaga. (Malimit na sinusulat ang <bukas ng umaga> . Halatang mali ito, hindi pantuwid ang ng umaga. Hindi ibig sabihin na 'araw na susunod na bahagi ng umaga' , ngunit 'bukas kung darating ang umaga'.) {5-3.4} {P-A(A S-L/Dg)}
[9]At kaugnay nito, mahirap gamitin ang Filipino sa matataas na disiplina, lalo na sa agham at matematika. {W Almario 2007 3.4} (Maaaring iniuugnay sa pang-abay na hutagang na (dito hindi pang-angkop!) ang pang-abay na lalo, pandako o pantuwid ang sumusunod. Tingnan man ang lalong {D.L} sa {10K-2311 [10 11]})
[10]Kahapong may away sa bahay nila ay dumating ang bisita. {10K-322 Σ}

(3) Alinsunod sa pagkakaugnay at pagkakakabit nabibilang ang pariralang pang-abay sa dalawang pariralang pangkayarian. Sa unang pulutong, bahagi ng ibang parirala ang pang-abay at dahil dito may pang-angkop o maaaring kunin ang pang-angkop. Panlapag ang pariralang pang-abay na ito. Pang-umpog ang pariralang pang-abay na may panandang nang o walang pagkakakabit. Maaaring itayo ang tularang kasunod na inilalahad sa mga pangkat na sumusunod.

Pariralang pang-abay
PampalaugnayanPansemantika Pariralang pangkayarian
Pang-ibabaPang-ibabaIniuunaPanlapag na may o walang pang-angkop {10-3.1.1 (1)}
Pang-ibabaPang-ibabaInihuhuliPanlapag na may o walang pang-angkop {10-3.1.1 (2)}
MalayaPang-ibabaInihuhuliPang-umpog na may nang {10-3.1.1 (2)}
MalayaPang-ibabaInihuhuliPang-umpog na walang nang {10-3.1.1 (2)}
----Pang-abay na hindi bumubuo ng pariralang inihuhuli. {10-3.1.1 (2)}
MalayaMalayaIniuunaPang-umpog na walang nang {10-3.2}
MalayaMalayaInihuhuliPang-umpog na may nang {10-3.2}
MalayaMalayaInihuhuliPang-umpog na walang nang {10-3.2}

10-3.1 Pariralang pang-abay na pang-ibaba

Tinatalakay muna ang pang-abay at pariralang pang-abay na ipinapaugnay sa pariralang pangnilalaman ng panaguri bilang panuring; pang-ibaba sa pandiwa, pang-abay o pangngalan ang pang-abay. Ibinubukod namin ang pagkakaibabang pansemantika sa pagkakaibabang pampalaugnayan. Sa dalawang sumusunod na pangkat, lahat ng pariralang pang-abay ay pansemantikang pang-ibaba sa pariralang pangnilalaman ng panaguri. May pagkakaibabang pampalaugnayan ang pariralang pang-abay kung ikinakabit o maaaring ikabit ang pariralang pang-abay sa pamamagitan ng pang-angkop; kung gayon panlapag ito. Pampalugnayang inihiwalay ang pariralang pang-abay kung pang-umpog ito. Sa unang pangkat na sumusunod na {10-3.1.1} tinatalakay ang mas malaking pulutong ng mga yaring ito kung iniuugnay sa pandiwang makataguri ang pang-abay. Nasa pangalawang pangkat na {10-3.1.2} ang parirala kung sa pang-uri at pangngalang makataguri. Doon din ipinapalagay ang mga yari kung hindi panaguri ang pang-uri o pangngalan.

10-3.1.1 Pariralang pang-abay na kaugnay sa pandiwa

(1) Kung sa kagyat na harap ng pandiwa ang pang-abay, pampalaugnayang pang-ibaba ang pang-abay [1a 2]. Lalo na maliwanag ang pagkakaugnay na pampalugnayan kung nasa harap ng pang-abay ang pananda ng panaguring ay [2]. Panlapag ang pariralang pang-abay na pang-ibaba; karaniwang mayroon itong pang-angkop [1 2 6]. Maaaring kaltasin ang pang-angkop na salitang na {10K-3111 [11a|b]} {5-2.2 (1)}. Walang pang-angkop ang ilang pang-abay dahil sa di-pagkakabagay [3] {5-2.2 (2)}. Mayroon ding yari ng pang-uring makaabay at pandiwa sa pawatas na walang pang-angkop [4] {6-6.2.5 [6-8]}. Binibilang man namin sa panlapag ang yaring ito dahil may tanging matalik na pagkakaugnay ng pang-abay at pandiwa. Malimit na binubuo ang panggitaga kung inuuna ang pang-abay; halaos palaging may pang-angkop ang yaring ito ([5], kahit [3]).

Kasapi din ng pulutong na ito ang pang-abay na pangmarahil; palagi itong iniuuna sa pandiwa at maaaring magkaroon ng pang-angkop; dahil dito panlapag ito {10-4.1}.

 
[1][a] Dapat puspusang bumasa ng aklat na ito. [++] [b] Dapat bumasa ng aklat na ito nang puspusan. [++] [c] Dapat bumasang puspusan ng aklat na ito. [0] [d] Dapat bumasa nang puspusan ng aklat na ito. [++]{P-..(A/U)}
Iba pang mga halimbawang ganito sa {10K-3111}.
[2]Bagaman hindi pa uso ang karaoke noon ay talagang naibigay ni Regine ang boses na tunay. {W Regine 4.2} {P-L=P-A(A/U)}
[3]Nang magbalik ang uwak sa kanyang mga kauri, hindi na rin siya tinanggap ng mga ito. {W Aesop 3.2.3}{P-L=P-A(A)}
[4]Masarap magluto si Gina. {P-L=P-A(A/U)}
[5]Palagi niya akong dinadalaw. {P-L=P-A(A)}
[6]Tuwang-tuwa siya at dali-daling hinawakan ang buto sa pamamagitan ng kanyang bibig. {W Aesop 2}{P-L=P-A(A)}

(2) Kung inihihiwalay ng ibang parirala (hindi parirala ang kataga!) ang pang-abay at pandiwa, wala nang pagkakaugnay na pampalaugnayan at saka walang pagkakaibabang pampalaugnayan kahit mananatili ang pagkakaibabang pansemantika. Hindi pa maaaring ikabit sa tulong ng pang-angkop; nagiging pang-umpog na malaya ang parirala at maaari itong kunin ang panandang nang [1b 9-13]. May pang-abay na bumubuo ng pang-umpog na inihuhuli na walang nang [14c].

(3) Tangi ang yari kung kagyat na sumusunod sa pandiwa ang pang-abay. Kung ganito, pampalaugnayang palaging maaaring binuo ang panlapag na may pang-angkop. Gayunman may-takda ang pagbuo ng yaring ito [1c 7 8a]; karaniwang minamabuti ang pagbuo ng pang-umpog na may panandang nang ([1d 13], kahit [8b]).

{Θ}   Hindi nakita namin ang paliwanag kung minamabuti ang pang-umpog. Bukod dito, sumusunod sa paraan ng pagsasanga sa kanin ang panlapag na di-minamabuti, samantalang dito walang-bisa ang paraang ito dahil sa kalayaang pampalaugnayan ng pang-umpog.
 
Panlapag na may pang-angkop ang pariralang pang-abay na inihuhuli
Pangungusap na halimbawang [1c] at {10K-3111}
[7]Tumakbong pataas ang bata.
[8][a] Ang tatlong ito ay nagtagpong minsan. [++] [b] Ang tatlong ito ay nagtagpo minsan. [+] (Kahit karaniwang kasapi ng pulutong na kanina ang pang-abay na minsan, sa [8a] bumubuo ng panlapag.)
Pang-umpog na may panandang nang ang pariralang pang-abay na inihuhuli
Pangungusap na halimbawang [1b 1d] at {10K-3111}
[9]... kung bakit siya nakapagkuwento sa akin nang ganoon. {W Estranghera 3.11}
[10]Minamahal kita nang higit pa sa kahit anong bagay sa mundo. {W Busilak 3.16} (Yaring hutagang payak at hindi panggitaga ang binubuo ng kita. Dahil dito inihihiwalay nito ang pandiwa sa pang-abay.)
[11]Kung titingnan, parang noon lang nakakain ang bata nang ganoon karami. {W Piso 3.2}
[12]Sumagot sila nang sabay-sabay.
[13]Katwiran niya, hindi siya sanay gumising nang maaga. {W Pang-unawa 3.6}
Pang-umpog na walang panandang ang pariralang pang-abay na inihuhuli.
Iba pang mga halimbawa sa {10K-3112}.
[14][a] Muling nabuhay si Busilak. [b] Nabuhay muli si Busilak. [c] Nabuhay si Busilak muli.
Pang-abay na walang panlapag o pang-umpog na inihuhuli
Pang-abay na pangmarahil {10-4.1}
Mga pang-abay na nasa {10K-2311}

(4) Maaari ding iugnay sa pandiwa ang pariralang may pangkaroon {4-3 (5)}. Katulad ng pang-abay ang gawi nito [15-17].

 
Panlapag na may pang-angkop ang iniuuna o inihuhuling pariralang na may pangkaroon
[15][a] Walang hinto silang nagtakbuhan. [b] Nagtakbuhang walang hinto ang mga tao.
Panlapag na may pang-angkop ang iniuunang pariralang na may pangkaroon o pang-umpog na may nang kung inihuhuli
[16]Nagtakpuhan sila nang walang hinto.
[17][a] May ilang buwang nagtatrabaho ako dito. [b] Nagtatrabaho ako dito nang may ilang buwan.

10-3.1.2 Pang-abay na hindi (lamang) kaugnay sa pandiwa

Maaaring ituring ng pang-abay ang pariralang pangnilalaman ng panaguri kahit hindi ito pandiwa [1-3]. May pang-angkop ang pang-abay; kung kaya bumubuo ito ng panlapag at ito'y salitang pangnilalamang bumubuo ng parirala. Sa kaantasan ng pang-uri pang-abay na iniuuna ang ginagamit [4-6] {9-3 (2)}. Maaaring ito ang salitang hiram na Espanyol na mas {A/UT/Es/TL0} [4] o iba pang pang-abay katulad ng higịt; hindi ito kataga dahil mayroon itong pang-angkop na na [5]. Pang-uring may pang-uring makaabay na makaturing ang yari katulad ng [6]; palaging mayroon itong pang-angkop. Samantalang tumuturing sa pang-uri ang pang-abay sa [1-7], iniuugnay sa pangngalan ang pang-abay sa [8].

 
Panlapag na may pang-angkop ang pariralang pang-abay na iniuuna
[1]Marahil na nasa bahay ako sa buong maghapon. (Nagsasaad ng pariralang pandakong makataguri ang pang-abay na marahil; panlapag ito. Walang kahulugan kung sana'y nakasaad sa pangungusap na buo.)
[2][a] Malimit may away sa bahay nila. [++] [b] Malimit na may away sa bahay nila. [+] (May panaguri lamang ang dalawang pangungusap na walang paniyak; inihuhudyat ng pang-angkop sa [2b] na panlapag din ang malimit sa [2a] din (panlapag walang pang-angkop).)
[3]Likas tayong mahilig sa pagtula. { Papa 2000 p. 77} (Panuring sa panaguring mahilig ang pang-abay na likas. Dahil sa panggitaga nasa may tayo ang pang-angkop.)
[4]Mas maganda. (Walang pang-angkop ang mas {10K-2311 [19]}.)
[5]Higit na mabuti ang magbus.
[6]Binging bingi siya.
[7]... mukhang pagod ka. {W Karla 5.205}
[8]Isa o higit pang bulaklak.
Pariralang pang-abay na inihuhuli
May o walang pang-angkop ang ilang pang-uring makaabay.
[9](Buhok na) itim na itim na katulad ng sa gabi. { Liwayway 26 Nob 2007 Juan Tamad}
[10]Gusto kong malaya katulad ng mga ibon. {W Estranghera 3.4}

10-3.2 Pariralang pang-abay na malaya sa pangungusap

Maaaring malaya sa pangungusap ang pariralang pang-abay at pang-uring makaabay, pang-umpog ang mga ito {5-3}. Walang pananda ang pang-umpog na iniuuna. Kung inihuhuli maaaring ihiwalay ang mga pulutong na sumusunod.

 
(1)Pantanging sa pariralang malaya ginagamit ang isang pulutong ng pang-abay; tinatawag naming pulutong na kanina, mga halimbawa at mga katangian nito tingnan sa {10K-321}. Sa karamihan ito'y pang-abay na pamanahon. Hindi mahigpit na inihihiwalay ito sa mga ibang bahagi ng pangungusap ([1a 1b 1c 2 3], lalo na walang paggamit ng panandang nang. Kasapi din ng pulutong na kanina ang pang-abay na mịnsan at ngayọn, kahit may kakaibhan ang mga ito.
(2)May pulutong ng pariralang pang-abay na malaya na malinawag na inihihiwalay sa ibang mga parirala ng pangungusap. Nandito ang pang-uri na ginagamit sa pariralang pang-abay na malaya [4]. Kung nasa harapan ng pangungusap maaaring maglagay ng kuwit sa likod ng pariralang ito [4 6]; maaaari din ang tanda ng paghihiwalay ang pananda ng pariralang sumusunod [5]; doon walang pang-angkop (maliban sa panggitaga [8]). Madalang nasa gitna o hulihan ng pangungungusap ang pariralang ito. Kung ganito maaaring gamitin ang panandang nang [7].
Nasa pagitan ng pulutong na (1) at (2) ang pang-abay katulad ng magdamạg; hindi mahigpit na hiwalay ito, ngunit maaaring may nang [8 9]. Maaaring ibilang sa pulutong na ito ang tawag na oras na bumubuo sa pamamagitan ng salitang hiram na Espanyol na ala at alas [10 11].
Halos katulad ng pulutong na (2) ang pang-abay na pampalaugnayang malaya kung inihuhuli {10-3.1.1 (2)}.
(3)Hindi inihuhuli ang pang-abay napananong na bakit at kailạn [12] {12-2.3}.

 
Walang pananda ang pulutong na (1) ng pang-abay sa pariralang malaya (pulutong na kanina, {10K-321})
[1][a] Kanina dumating si Ate. [b] Dumating kanina si Ate. [c] Dumating si Ate kanina. [d] Kaninang tanghali dumating si Ate. [e] Kanina ako(ng) dumating.
[2]... at hanapin agad ang dulo ng bahaghari. {13K-101 [2] Σ}
[3]Araw-araw naman po akong nagsisipilyo. (Dahil sa pagbuo ng panggitaga may pang-angkop {5-3.5}.)
Pang-abay sa pariralang malaya na maaaring magkaroon ng panandang nang kung inihuhuli (pulutong na (2))
[4][a] Kalimitan, naliligo siya sa umaga. [++] [b c] Naliligo siya sa umaga (nang) kalimitan. [0]
[5][a] Kalimitan ang bata ay naliligo sa umaga. [+] [b] Ang bata ay naliligo sa umaga nang kalimitan. [+] [c] Ang bata ay naliligo sa umaga kalimitan. [0]
[6][a] Malimit, naliligo siya sa umaga. [++] [b] Naliligo siya sa umaga nang malimit. [+]
[7]Nagbasa ang bata nang paupo. (Maliwanag sa pangungusap na ito na pariralang malaya ang paupo, hindi 'pagbabasang umuupo' at hindi 'batang palaging umuupo' ang kahulugan.)
[8][a] Magdamag akong hindi nakatulog. [++] [b] Hindi ako nakatulog nang magdamag. [++] [c] Hindi ako nakatulog magdamag. [++]
[9]Tumigil siya nang magdamag sa bahay ng kaibigan.
[10][a] Alas tres may handaan ang mga bata [++] [b] May handaan ang mga bata nang alas tres. [++] [c] May handaan ang mga bata alas tres. [++]
[11][a] Hindi mahahalaga ang tagpuan nang alas tres. [+] [b] Hindi mahahalaga ang tagpuan alas tres. [+] [c] Hindi mahahalaga ang tagpuang alas tres. [0] (Sa lahat ng tatlong pangungusap, pansemantikang panuring sa tagpuan ang alas tres;pampalaugnayang malayang pang-umpog ang [11a 11b] samantalang panlapag ang [11c] na di-lubhang malimit na binubuo.)
Pang-abay na pananong
[12]Bakit umiiyak ang bata?

10-3.3 Θ Pariralang pang-abay

Sa Patakaran namin pariralang pangnilalaman ang pariralang pang-abay.

 Panlapag ang pariralang pang-abay
[1]Panuring sa loob ng pariralang pandiwa {10-3.1.1}
[2]     Pang-abay na pangmarahil {10-4}
[3]Panuring sa loob ng pariralang pang-uri {10-3.1.2}
[4]Panuring sa loob ng pariralang pang-uri (panaguri) {10-3.1.2}
[5]     Panuring sa loob ng pariralang pangkaroon (panaguri) {10-3.1.2}
[6]Panuring sa loob ng pariralang pangngalan {10-3.1.2 [8]}

 Pang-umpog ang pariralang pang-abay
[7]Malaya sa pangungusap {10-3.2}

  Mga bahagi ng pariralang pang-abay
(sa tabi ng pang-abay)
[8]Panlapag na makaturing {10-3}
[9]Sugnay na pinaikling may nang {10-3}

Natatakdaang maaaring magamit na panaguri ang pang-abay {2-4.8}.

Hindi bumubuo ng parirala ang kataga; dahil dito hindi ito nasa talahanayan sa itaas.


Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_D_1.htm   08 Enero 2011 / 01 Marso 2013 *Sinuri

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 10 Mga Pang-abay (Talaksan 10/1)

Simula ng talaksan   10/2 10/3 10K/1 10K/2 10K/3   Palaugnayan
Pahinang pamagat na Filipino   Fisyntag