10 Mga Pang-abay at mga Pariralang Pang-abay
(Talaksan 10/1)

10-1 Pambungad

(1) Di-magkauring bahagi ng panalita ang pang-abay sa wikang Filipino (susi {D}, {10K-101}, {10A-102 Θ}). May katagamg isapantig katulad ng na at pa, malimit itong hutaga; sa kabilang dako mayroon ding salitang nagmula sa angkan ng salita katulad ng kamakalawạ. Salitang pangnilalaman ang karamihan ng pang-abay, samantalang sailtang bokod ang iba Pati maaaring gamitin halos lahat ng pang-uri bilang pang-abay.

Alinsunod sa katawagang Filipinong 'pang-abay', "umaabay" ito sa ibang parirala. Sa tabi ng pandiwa, maaaring tumuring ng pang-uri at iba pang pang-abay. Maaari din itong malaya sa pangungusap. Kung pinapalawak ang katawagang pang-abay ay maaaring ipalagay na pang-abay ang iba pang pulutong ng salita katulad ng oo). Kasalungat ng pang-uri hindi maaaring gamitin bilang panuring sa pangngalan ang pang-abay.

Alinsunod sa tungkuling pansemantika, nauuri ang pang-abay sa pang-abay na pampanahon, pangsanhi at pamaraan (kabuuran sa {10K-103}). May uring pang-ibaba ang pang-abay na pamaraan. Isa sa mga ito ang pang-abay na pangmarahil {10K-414}, tumuturing ito sa pandiwa. Pang-abay na panlunan ang hindi namin nakita. Mayroon ding pang-abay na pananong (halimbawa ba, bakit) {12-2.3}.

(2) Sa amin, pariralang may pang-abay bilang salitang pang-ubod ang pariralang pang-abay (susi {P-D}, {10K-101}). Pariralang pangnilalaman ang pariralang pang-abay. Salitang pangnilalaman ang pang-abay na kayang buuin ang parirala. Keine Phrasen bilden Adverbien, die Kurzwörter und damit Alleinwörter sind. Der semantische Begriff Adverbialphrase wird von uns nicht verwendet {5-3 (4)}.

(3) In den folgenden Abschnitten betrachten wir zunächst die Kurzwortadverbien (sie sind syntaktisch Alleinwörter und morphologisch Stammwörter, {10-2.1} und {10-2.2}). Da sie keine Phrasen und damit keine Adverbphrasen bilden, behandeln wir ihr syntaktisches Verhalten zusammen mit dem anderer Kurzwörter in Kapitel {11}.

Anschließend wird zunächst die morphologische Bildung der Adverbien, die Inhaltswörter sind und Kernwort von Adverbphrasen sind, betrachtet {10-2.3}. Ihre Syntax wird in den Abschnitten über Adverbphrasen dargestellt {10-3}.

Da Verneinungen mit dem Adverb hindị gebildet werden, fügen wir einen allgemeinen Abschnitt über Verneinung in der filipinischen Sprache an {10-5}. Es schließt sich ein Abschnitt über Gesprächswörter an {10-6}.

(4) Adverbien (soweit sie Inhaltswörter sind) stehen in einem engen Zusammenhang mit Adjektiven. Beide Wortarten werden bei { Aganan 1999 p. 21} zu einer Gruppe panuri zusammengefasst. Es erhebt sich die Frage, ob Adjektive und Adverbien als zwei verschiedene Wortarten voneinander zu trennen sind {10A-104 Θ}. Nach unserer Definition können Adjektive attributiv Substantiven zugeordnet werden, Adverbien im Allgemeinen jedoch nicht {6-7.5}. Prädikativ können beide verwendet werden {2-4.8} (außer Adverbien, die Alleinwörter sind).

In der filipinischen Sprache können Adverbien und Konjunktionen nicht streng voneinander abgegrenzt werden. Der Grund dafür ist, dass unabhängige und abhängige Teilsätze prinzipiell den gleichen Aufbau besitzen. Eine Anzahl Konjunktionen kann formal als Adverbien betrachtet werden. Zu dieser Gruppe gehören Inhaltswörter (z.B. Wörter, die als Interklitbezugswort dienen können), aber auch Alleinwörter.

10-2 Mga pang-abay

10-2.1 Pang-abay na hutaga

 
[1]Matutulog na ako.
[2]Magkano ho ang iyong damit? Wieviel kostet das Kleid?
[3]Sabi ng Nanay ko, dapat daw ingatan ko ang pera. {W Piso 3.4}
Iba pang mga pang-abay na hutaga ae pangungusap na halimbawa sa {10K-211}.

10-2.1.1 Pang-abay na pampananaw na na at pa

(1)

 
Pananaw
[1]Umulan na. Di-ganap, nagsimula noon.
[2]Umuulan pa. Di-ganap, maghihintay sa wakas.
[3]Hindi na umuulan.Ganap.
[4]Hindi pa umuulan. Mapagdili-dili.
[5]Mayroon na akong pera.Di-ganap, nagsimula noon.
[6]Mayroon pa akong pera.Di-ganap, maghihintay sa wakas.
[7]Wala na akong pera.Ganap.
[8]Wala pa akong pera.Mapagdili-dili.
[9]Mahirap pa ako.Di-ganap, maghihintay sa wakas.
[10]Karpentero na ang aking kapatid.Di-ganap, nagsimula noon.
[11][a] Gusto mo pa ba ng matamis? [b] Gusto ko pa ng matamis. [c] Gusto ko pa.
[12][a] Nagugutom ka na ba? [b] Hindi pa.
[13]Muntik na siyang masamid. {W Karla 5.209}

(2)

 
[14][a] Wala nang bisa ang batas na iyon. [b] Wala pang bisa ang batas na iyon.
[15]... wala ka nang balak na halikan ako. {W Madaling Araw 3.7}
[16]Ngayong ako ay may sapat nang edad ngunit ... {W Damaso 3.1}
[17]Tiyak na malapit nang maging siyento porsiyento ngayon ang nakakaintindi ng Filipino mulang Basco hanggang Bonggao. {W Almario 2007 3.5}
[18]Ngunit habang tumatagal ang aming pag-uusap, unti-unti ko nang nauunawaan ang kanyang saloobin. {W Estranghera 3.3}
[19]Malaki na nga ako, isang ganap na dalaga nang matatalos. {W Material Girl 3.5}

10-2.1.2 Pang-abay na pamitagang po at ho

 
[1]E, ako, po, Lola, maaari po ba akong sumama?
[2] "Narito na po ba siya?" {W Anak ng Lupa 3.6}
[3] "Ba't ho ba kayo nagagalit?" tumaas ang kanyang boses. {W Pang-unawa 3.7}

10-2.2 Salitang pambukod na di-hutaga

Iba pang mga pang-abay at pangungusap na halimbawa sa {10K-221}.

10-2.3 Salitang pangnilalaman

10-2.3.1 Salitang ugat

10-2.3.2 Pang-abay na may panlapi

 
[1]Bumasa ang bata nang paupo.{D}
Iba pang mga pang-abay na may unlaping pa-: paano, parati, pahilig, palagi, pasadya.{D}
[2]Pagalit siyang nagsalita sa akin.{D/J}
[3]Lumipad na pataas sa langit ang lobo.{D/J}
[4]Makailan. {9-6.5}{D}
[5]Kamakalawa. Kamakailan.{D}
[6]Magdamag akong hindi nakatulog. {10-3.2 (2)} {D}
[7]Maghapon kaming naghanap sa nawawalang bata.{D}
[8]Marahil na nasa bahay ako sa buong maghapon. {N}
[9]Mamaya nang kaunti ay aalis ako. (Pariralang pang-abay ang mamaya nang kaunti {10K-301}.){D}
[10]Pagkahinga ikinuwento lahat ni Busilak sa mga duwende ang nangyari. {N/GP}

10-2.3.3 Pang-abay na may pag-uulit

araw-araw, dahan-dahan, dalị-dalị, mayạ-mayạ, sabạy-sabạy.

10-2.3.4 Pang-abay na tambalan

Halimbawa sa pang-abay na tambalan: bukas-makalawa, habang-buhay, habang-daạn at gayunmạn.

10-2.3.5 Pang-abay na panaklaw

 
[1]Kahit gaano kabigat ang kasalanan ng isang tao ... {W Material Girl 3.12} {P-L=P-D(DF(D DI))}
[2]Kailangan din namin siya dito kahit paano siguro magiging maalwan ang buhay namin. {W Material Girl 3.3} {P-L=P-D(DF(D DI))}
[3]Kahit kailan ayoko nang maranasan ang tapak tapakan lamang. {W Material Girl 3.1} {P-0=P-D(DF(D DI))}
[4]Gaano man kahaba ang pisi niya sa lalaking ito, darating at darating din siya sa dulo. {W Karla 5.209}{P-L=PD(DF(DI D/EC))}
[5]At ang kaligayahang iyon ay 'di kailanman maibibigay ng sinumang anak. {W Suyo 5.12}{P-0=P-D(DF(DI.D/EC))}

10-2.4 Pang-uri at pandiwaring ginagamit bilang pang-abay

 
[1]Ang bata ay dumating nang mabilis. {P-0=P-D(M0 D/J)}
[2]Biglang umalis ang mga panauhin. {P-V(D/J.L ..)}
[3]Malimit na may away sa bahay nila. {P-A/E(D/J L ...)}

10-3 Mga pariralang pang-abay

(1)

(2)

 
[1]Kalimitang naliligo siya sa umaga. {P-V(D.L ..}
[2]Kalimitan, naliligo siya sa umaga. {P-L?P-0=P-D}
[3]Biglang dumating ang kaibigan ko. {P-V(D/J.L ..)}
[4][a] Namalengke ako kanina. [b] Namalengke ako kaninang umaga.{P-0=P-D(D.L N)}
[5]Ngunit, bigla niyang naalala ang naganap sa kanilang lugar noong isang linggo. {W Samadhi 4.3}{P-0=P-D(D.L P-N)}
[6]Nagsugal sila gabi-gabi na buong magdamag.{P-0=P-D(D/&& L P-N)}
[7]Naroon ang pagmamalaki ng kanyang ina sa tuwing may pupuri sa kanya. {W Unawa 3.3} {P-A=P-D(D.L P-A/E)}
[8]Bukas nang umaga. (Bukas kung darating ang umaga.) {5-3.4}{P-D(D C-L/Ab)}
[9]At kaugnay nito, mahirap gamitin ang Filipino sa matataas na disiplina, lalo na sa agham at matematika. {W Almario 2007 3.4}
[10]Kahapong may away sa bahay nila ay dumating ang bisita. {10K-322 Σ}

(3)

10-3.1 Pariralang pang-abay na pang-ibaba

10-3.1.1 Pariralang pang-abay na kaugnay sa pandiwa

(1)

 
[1][a] Dapat puspusang bumasa ng aklat na ito. [++] [b] Dapat bumasa ng aklat na ito nang puspusan. [++] [c] Dapat bumasang puspusan ng aklat na ito. [0] [d] Dapat bumasa nang puspusan ng aklat na ito. [++]{P-..(D/J)}
Iba pang mga halimbawang ganito sa {10K-3111}.
[2]Bagaman hindi pa uso ang karaoke noon ay talagang naibigay ni Regine ang boses na tunay. {W Regine 4.2} {P-L=P-D(D/J)}
[3]Nang magbalik ang uwak sa kanyang mga kauri, hindi na rin siya tinanggap ng mga ito. {W Äsop 3.2.3}{P-L=P-D(D)}
[4]Masarap magluto si Gina. {P-L=P-D(D/J)}
[5]Palagi niya akong dinadalaw. {P-L=P-D(D)}
[6]Tuwang-tuwa siya at dali-daling hinawakan ang buto sa pamamagitan ng kanyang bibig. {W Äsop 2}{P-L=P-D(D)}

(2)

(3)

 
Panlapag na may pang-angkop ang pariralang pang-abay na inihuhuli
Pangungusap na halimbawang [1c] at {10K-3111}
[7]Tumakbong pataas ang bata.
[8][a] Ang tatlong ito ay nagtagpong minsan. [++] [b] Ang tatlong ito ay nagtagpo minsan. [+]
Pang-umpog na may panandang nang ang pariralang pang-abay na inihuhuli
Pangungusap na halimbawang [1b 1d] at {10K-3111}
[9]... kung bakit siya nakapagkuwento sa akin nang ganoon. {W Estranghera 3.11}
[10]Minamahal kita nang higit pa sa kahit anong bagay sa mundo. {W Busilak 3}
[11]Kung titingnan, parang noon lang nakakain ang bata nang ganoon karami. {W Piso 3.2}
[12]Sumagot sila nang sabay-sabay.
[13]Katwiran niya, hindi siya sanay gumising nang maaga. {W Pang-unawa 3.6}
Pang-umpog na walang panandang ang pariralang pang-abay na inihuhuli. Iba pang mga halimbawa sa {10K-3112}.
[14][a] Muling nabuhay si Busilak. [b] Nabuhay muli si Busilak. [c] Nabuhay si Busilak muli.
Pang-abay na walang panlapag o pang-umpog na inihuhuli
Pang-abay na pangmarahil {10-4.1}
Mga pang-abay na nasa {10K-2311}

(4)

 
Panlapag na may pang-angkop ang iniuuna o inihuhuling pariralang na may pangkaroon
[15][a] Walang hinto silang nagtakbuhan. [b] Nagtakbuhang walang hinto ang mga tao.
Panlapag na may pang-angkop ang iniuunang pariralang na may pangkaroon o pang-umpog na may nang kung inihuhuli
[16]Nagtagbuhan sila nang walang hinto.
[17][a] May ilang buwang nagtatrabaho ako dito. [b] Nagtatrabaho ako dito nang may ilang buwan.

10-3.1.2 Pang-abay na hindi (lamang) kaugnay sa pandiwa

 
Panlapag na may pang-angkop ang pariralang pang-abay na iniuuna
[1]Marahil na nasa bahay ako sa buong maghapon.
[2][a] Malimit may away sa bahay nila. [++] [b] Malimit na may away sa bahay nila. [+]
[3]Likas tayong mahilig sa pagtula. { Papa 2000 p. 77}
[4]Mas maganda.
[5]Higit na mabuti ang magbus.
[6]Binging bingi siya.
[7]... mukhang pagod ka. {W Karla 5.205}
[8]Isang o higit pang bulaklak.
Pariralang pang-abay na inihuhuli
May o walang pang-angkop ang isang pangkat ng pang-uri na ginagamit bilang pang-abay
[9](Buhok na) itim na itim na katulad ng sa gabi. { Liwayway 26 Nob 2007 Juan Tamad}
[10]Gusto kong malaya katulad ng mga ibon. {W Estranghera 3.4}

10-3.2 Pariralang pang-abay na malaya sa pangungusap

 
Walang pananda ang isang uri ng pandiwa sa pariralang malaya (uring kanina, {10K-321})
[1][a] Kanina dumating si Ate. [b] Dumating kanina si Ate. [c] Dumating si Ate kanina. [d] Kaninang tanghali dumating si Ate. [e] Kanina ako(ng) dumating.
[2]... at hanapin agad ang dulo ng bahaghari. {13K-101 [2] Σ}
[3]Araw-araw naman po akong nagsisipilyo.
Pang-abay sa pariralang malaya na puwedeng magkaroon ng panandang nang kung inihuhuli
[4][a] Kalimitan, naliligo siya sa umaga. [++] [b c] Naliligo siya sa umaga (nang) kalimitan. [0]
[5][a] Kalimitan ang bata ay naliligo sa umaga. [+] [b] Ang bata ay naliligo sa umaga nang kalimitan. [+] [c] Ang bata ay naliligi sa umaga kalimitan. [0]
[6][a] Malimit, naliligo siya sa umaga. [++] [b] Naliligo siya sa umaga nang malimit. [+]
[7]Nagbasa ang bata nang paupo.
[8][a] Magdamag akong hindi nakatulog. [++] [b] Hindi ako nakatulog nang magdamag. [++] [c] Hindi ako nakatulog magdamag. [++]
[9]Tumigil siya nang magdamag sa bahay ng kaibigan.
[10][a] Alas tres may handaan ang mga bata [++] [b] May handaan ang mga bat nang alas tres. [++] [c] May handaan ang mga bata alas tres. [++]
[11][a] Hindi mahahalaga ang tagpuan nang alas tres. [+] [b] Hindi mahahalaga ang tagpuan alas tres. [+] [c] Hindi mahahalaga ang tagpuang alas tres. [0]
Pang-abay na pananong
[12]Bakit umiiyak ang bata?

10-3.3 Θ Pariralang pang-abay


Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_D_1.htm   08 Enero 2011

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 10 Mga Pang-abay (Talaksan 10/1)

Simula ng talaksan   10/2 10/3 10K/1 10K/2 10K/3   Palaugnayan
Pahinang pamagat na Filipino   Fisyntag