dam - day
Pambungad Talahuluganang dam-day
da dak   dam dami damo dan dap dat daw  de do

damạ. {X/N} Pangngalan damdạm
Damạ niyạng masam ang loọb ng kanyạng inạ.
dumamạ {DT01/fg|ft}. Tila musmọs akọng dumaramạ sa init ng kanyạng dibdịb. {W Uhaw 3.1}.
makadamạ {DT10/fg|ft}. Siyạ'y nakakadamạ ng pagkapagod at pagkauhaw. {W Anak ng Lupa 3.3}.
madamạ {DB10/ft|fg}. Nadamạ kong kailangan kong magbalikwạs. {W Dayuhan 3.1}.
damạng-damạ {U?N}. Malalim man ang mga salitạng ginamit, damạng-damạ niyạ na malalim rin ang damdamin na nakapaloọb dito. {W Suyuan 5.14}.

[damạg]. {X} Ugat ng salita
magdamạg {A}. Tumigil siyạ nang magdamạg sa bahay ng isạng kaibigan.
magdamag {N}. Sa isip-isip ni Oden, makakaraos na ang kanyạng bituka sa buọng magdamạg. {W Anak ng Lupa 3.5}.

[damay]. {X} Ugat ng salita
dumamay {DT01}. Marami ang dumamay sa kanilạ.
damayan {DB10}. Dinamayan siyạ ng marami.
makiramay {DT01}. Nakiramay si Maria kay Alona na namatayạn ng inạ.
nakikiramay {N/DT01/E}.
pakikiramay {ND/maki-}. Ipinahiwatig namin ang aming pakikiramay ng mga bulaklạk.

damdạm. {X/N} Pangngalan
... damdạm ko'y makakaya mo ang lumaban at manaịg. {W Daluyong 15.21}.
damdamịn {DB10}. Dinamdạm ni Tom ang pagkamura sa kanyạ.
maramdamạn {DB10}. Noọn ko lang naramdamạn ang isạng napakatindịng damdaming ... {W Damaso 4.2}. Ngunit patạy na ang ilaw at hatinggabị na ay nararamdamạn pa rin ni Lino na hind makatulog si Bidong. {W Daluyong 15.09}.
magparamdạm {DB10}.
damdamin {N}. Lumaya ang isipan at damdamin ng mga Pilipino. {W Manunulat 5.1}. Hind ko alạm kung bakit nagịng malapit ang damdamin ko sa batang iyọn. {W Angela 3.3}.
karamdaman {N}. ... tandạng pagsumpọng ng karamdaman ni Amạ. {W Dayuhan 3.6}.
pakiramdạm {N}.
 Anọ ang pakiramdạm mo? Kay namạn ibạng-ibạ ang pakiramdạm ko nang araw na iyọn. {W Damaso 4.2}. Pakiramdạm na lamịg.
pakiramdamạn {DT10/ft|fg} {7-9.2 (4)}. ... pinakiramdamạn ko kung may maririnịg akọng tinig at kalabọg. {W Angela 3.10}.
maramdamin {U}. Maramdaming tao.
kadamdamin {U}. Kadamdaming kaibigan.

Mga Karamdaman at Sakit.
alipungạ.
altapresyọn.
anạn.
anayo.
balạt na nasunog.
bali.
bangkukang.
beki, biki.
bulating askaris.
bulutong.
bulutung-tubig.
buni.
dulot.
galịs-aso.
galos.
hadhạd.
hapd.
hika.
hilo.
kabag.
katị.
kirọt.
kulani.
lagnạt.
langịb.
luga.
lula.
luslọs.
mag.
nana.
pagtatae.
pagdurug.
pagtitibị.
pampaihi.
panlanggạs sa sugat.
pigsạ.
pilạy.
pulạ.
pulikat.
rayuma
sakịt.
sinat.
singạw.
sipon.
sugat.
tagihawat.
tigdạs.
tisis.
trangkaso.
tuy.
ubọ.

dami. {X/N} Pangngalan
Anọng dami ng pagkaing nasisira sa bahay na iyọn!
dumami {DT00}. Dumarami taụn-taọn ang mga mag-aarạl.
magparami {DT00+01/fh|fg}. Ang mga taong nanggagaling sa lalawigan ang nagpaparami sa mga mamamayạn sa Maynila.
karamihan, pagkamarami {N}. Karamihan sa mga tao. Karamihan ng mga tao.
nakararami {N} . Pasiyạ ng nakararami.
sa karamihan {TA N}. Mga guro sa karamihan.
maramihạn {N/marami+an?} Gr.
marami {L.TK/E, U}. Maraming bata. Maraming sasakyạn sa daạn habang oras na tuktọk.
napakarami, maraming-marami {L.TK/E, U}. Napakaraming tanọng ang bata.

Mga Dami.
angkạn.
barkada.
buwịg: saging, lansones
dami.
karamihan.
grupo.
kawan: kambịng, tupa, ibon
klase.
koponạn.
kulumpọl.
kumpọl: prutas, bulaklạk, dahon
kumpọl ng ubas.
kuyog: laywạn, pukyutan
lipon.
lupon.
pangkạt.
pulutọng.
pumpọn: prutas, bulaklạk, dahon
uri.

damịt. {X/N} Pangngalan
Hind akọ katulad ng ibạng bata na may magagarang damịt. {W Material Girl 3.2}.
manamịt {DT00/mang+damit}. Ganitọ silạ manamịt at magsalit: Hey yo! { Abeleda}.

Mga Damit.
balintawak.
baro.
barong. Hemd/Jackett
bestida.
bonete.
kamiseta .
kamisadẹntro.
kimona .
korpịnyo.
malong.
mẹdyas.
pạlda.
pandọng.
pantalọn.
panwelo.
pany.
payong.
salawạl.
sạndo.
sapatos.
saplọt.
saya.
sombrero.
tap.
tẹrno.
tsinelas.

bulak.
husi.
lana.
maọng.
pelụs.
seda, sutl.
datig.
lukbutan.
sinulid.
tagp.

damọ. {X/N} Pangngalan
damọ (1):: Isạng pamịlyang halạman (Poaceae) ang mga damo. May mahahaba at makikitid na dahon ang mga damo.
damọ ?? (2) sukal na halaman, sukal na damọ):: Kahit anọng halaman na hind kanais-nais ng magsasakạ o hardinero. Gamasin mo ang mga damọng tumutubo sa palayan (damọ (1) ang palay!). Gamasin mo ang sukal na halamang tumutubo sa palayan.
damọ ?? (3) halamang-gamọt.
damuhạn. Gustọ namin maglar sa damuhạn.

damot. {X} Ugat ng salita
madamot, maramot {U}. At 'wạg kang madamot dahil tatlọ na lang namạn ang kailangan namin! {W Gubat 3.5}.

damp. {X/N} Pangngalan

dampọt. {X} Ugat ng salita pulot
damputịn, dumampọt. Dinampọt ng bata ang batọ.

[danas]. {X/N} Pangngalan
dumanas, magdanas {DT10}.
danasin {DB10}. Kahit na akọ ay lumakị sa hirap, hind ko kailanmạn dinanas ang ganitọ kasaklạp na buhay. {W Damaso 4.4}.
makaranas {DT10}. ... isạng babaeng nakaranas na ng mga unọs sa buhay. {W Nanyang 11.1}.
maranasan {DB10}. Naranasan kong huming ng limọs, kumain ng panịs at ipagtabuyạn ng malilinis na tao. {W Damaso 4.4}.
karanasạn {N}.
makadanas {U} F.

dangạl. {X/N} Pangngalan
Mahalagạ sa tao ang kanyạng dangạl. .
karangalạn {N}.
marangạl {U}. Mayroọn silạng marangal na hanapbuhay.

daniw. {X} Ugat ng salita
daniw {U}.
karaniwan {N}. Iyạn ang karaniwan ngayọn.
karaniwan, pangkaraniwan, karaniwạn, pangkaraniwạn {U}. Halaman, karaniwang mul sa genus Vitis. Karaniwang kasuutan. Sa karaniwang oras. Karaniwang mga mamamayạn.
pangkaraniwan {A}. Pangkaraniwa'y dumaratịng siyạ sa oras.
di-karaniwan, di-pangkaraniwạn {U} .

daọng. {X/N} Pangngalan
dumaọng {DT01}. Nang umagang dumaọng sa bahaging hilagang Isla D ang gabara ... {W Nanyang 21.1}.
daungan {N} (duungan).

dap. {X/DT} Ugat ng salita
dumap {DT01}. Dumap siyạ sa lupa. Dumap ka at nang mapalo kitạ sa puwịt.
dap {X/DT} } = dumap. Dap ka at nang mapalo kitạ sa puwịt.
madap, marap, maparap {DB00/ft?DT00/fg} {7-3.5.1}. Naparap siyạ sa dilịm.
magkandarapa {DT00/fg} {7-8.2} !!. "Hay nakụ, ang tao nga namạn bạsta dollars, nagkakandarapa!" naibulọng ko sa aking sarili. {W Piso 3.1}.
nakadap, nakarap {U}. Nakadap siyạ sa lupa.

dapat. {X/AH}} Pang-abay na pangmarahil
dapat {AH}/NN} {10-4.1.3}. Dapat akọng umalịs ngayọn upang magtrabaho. Ngunit hind dapat pansinịn iyọn, naisaloọb ko. {W Dayuhan 3.9}. Hind raw dapat sinasayang ang pagkain. {W Ambrosio 2006 1.3.2}.
dapat {U} {10-4.3}.
dapat sana {AH}/NN} {10-4.1.3}. Dapat sana akọng umalịs pero hindị puwede.
karapatạn {N}. Karapatạng bumoto.
karapatạng maunạ {N.TL DT01/N}. Sa siksikang bus, ang matandạng pasahero ay siyạng dapat bigyạn ng karapatạng maunạ sa mga upuan.
marapat {U}, nararapat {U?J/DT00}.
karapat-dapat {U}. Siyạ ang karapat-dapat na huṃwak sa tunkulin iỵn.
karampatan {U, N?}. May karampatang parusa ang bawat isạ sa mga prutas na hind dumatịng. {W Prutas 3.5}.

[dapo]. {X} Ugat ng salita
dapo (2) {N}.
dapo (3) {N}.
dapuan {DB10/fn|fg}. Takpạn mo ang pagkain para huwạg dapuan ng langaw. Dinap̣an siyạ ng trangkaso.

darạk. {X/N} Pangngalan

dasạl. {N/Es} Espanyol |rezar|
magdasạl {DT00}. Nagdadasạl tayo sa simbahan.

dati. {X/U} Pang-uri
Siyạ ay isạng dating katulong namin. Isạng dating mag-aarạl. Bumalịk kamị sa dating daạng aming dinaanạn.
datihan {N,U}.
parati {A}. Parati siyạng hulị sa mga pulong.
[hirati] .
 hiratị {U}. Hiratị na siyạng matulog nang maaga.
mahirati {DT01}.
hiratihin {DB11/ft|fg|fn} {6-3.2.6 (3)}. Huwạg mong hiratihin ang iyọng tainga sa pakikinịg ng tsismịs.

datig (1). {X/N} Pangngalan
magdatig {DT01}, datigan {DB10}.
padatigan {DB10}.

[datig (2)]. {X} Ugat ng salita
karatig {U}. Mga karatig na bayan.
magkaratig {U}.

datịng. {X} Ugat ng salita
dumatịng {DT01}. Dumatịng sa akin kahapon ang iyọng sulat.
datnạn {DB10/fp|fg}. Dinatnạn ng maraming kahirapan ang matandạng lalaki.
datnạn {DB10}.
idatịng, iratịng {DB11/fa|fg|fn}. Idinatịng namin siyạ sa ospitạl.
makaratịng {DT01/fg|fn}. Hind pa akọ nakaratịng sa Davao.
maratịng {DB10/ft|fg}. Ibig niyạng maratịng ang lahạt ng mga bans sa Europa.
madatnạn {DB10/ft|fg} {6-3.5.1}. Palagi kitạ nadadatnạn na natutulog. .

ipadatịng, iparatịng {DB}. Gustọ ko sanang sabihin sa 'yo na ibạ ang nais iparatịng ng aking utak. {W Madalin Araw 3.4}.
kahinatnạn {DB00?10} |ka+hing+dating+an| {7-7.2}. Dumi ang kahihinatnạn ng ipis. {N/DB/H}. Pagdatịng ng ipis ang kahihinatnạn ng karumihạn sa bahay. Mịnsan gustọ ko na siyạng sisihin, ngunit wal rin namạng kahihinatnạn ang pagsisi sa ibạ at sa sarili. {W Damaso 4.4} .
magdatingan {DT00/fr} !! {7-8.2}.
pagdatịng {ND}. Hind niyạ napansịn ang pagdatịng ng kọtse.

datnạndatịng.
daunganduọng.
datu. {X/N} Pangngalan

daw, raw {14-2.5.1}. {A/EC} Pang-abay
Linisin mo raw ang sahịg.
Kaya mo daw dalhịn yung supot. {11-5.3}.

daya. {X} Ugat ng salita
mandaya {DT00/fg/mang-}. Nagaw niyạng mandaya.
magdaya, dayain. Dinaya silạ ng di-tapạt na pangako.
magdayaạn {DT00} !! {7-8.2}.
makapandaya {DT00/fg/makapang-} {7-3.4}. Nakapandaya siyạ sa negọsyo.
madaya {U}. Walạng timbangang madaya sa palẹngke.

dayap Citrus aurantifolia. {X/N} Pangngalan

dayo. {X} Ugat ng salita
dayuhan. Mga wikang dayuhan. Sa mga dayuhang bans nagsasalit ng mga wikang dayuhan.

Wikang Filipino - Wakas ng talasalitaan dam - day   22 Setyembre 2016

Simula ng pahina   de - diy   Pahinang pamagat na Filipino   Fisyntag