| dam - day | |
| Pambungad | Talahuluganang dam-day |
| da dak dam dami damo dan dap dat daw de do | |
| damạ. | {X/N} Pangngalan damdạm |
| Damạ niyạng masamạ ang loọb ng
kanyạng inạ. makadamạ {DT10/fg|ft}. Siyạ'y nakakadamạ ng pagkapagod at pagkauhaw. {W Anak ng Lupa 3.3}. madamạ {DB10/ft|fg}. Nadamạ kong kailangan kong magbalikwạs. {W Dayuhan 3.1}. damạng-damạ {U?N}. Malalim man ang mga salitạng ginamit, damạng-damạ niyạ na malalim rin ang damdamin na nakapaloọb dito. {W Suyuan 5.14}. | |
| [damạg]. | {X} Ugat ng salita |
| magdamạg {A}.
Tumigil siyạ nang magdamạg sa bahay ng isạng
kaibigan. magdamag {N}. Sa isip-isip ni Oden, makakaraos na ang kanyạng bituka sa buọng magdamạg. {W Anak ng Lupa 3.5}. | |
| [damay]. | {X} Ugat ng salita |
| dumamay {DT01}. Marami
ang dumamay sa kanilạ. damayan {DB10}. Dinamayan siyạ ng marami. makiramay {DT01}. Nakiramay si Maria kay Alona na namatayạn ng inạ. nakikiramay {N/DT01/E}. pakikiramay {ND/maki-}. Ipinahiwatig namin ang aming pakikiramay ng mga bulaklạk. | |
| damdạm. | {X/N} Pangngalan |
| ... damdạm ko'y makakaya mo ang lumaban at
manaịg. {W Daluyong 15.21}. damdamịn {DB10}. Dinamdạm ni Tom ang pagkamura sa kanyạ. maramdamạn {DB10}. Noọn ko lang naramdamạn ang isạng napakatindịng damdaming ... {W Damaso 4.2}. Ngunit patạy na ang ilaw at hatinggabị na ay nararamdamạn pa rin ni Lino na hindị makatulog si Bidong. {W Daluyong 15.09}. magparamdạm {DB10}. damdamin {N}. Lumaya ang isipan at damdamin ng mga Pilipino. {W Manunulat 5.1}. Hindị ko alạm kung bakit nagịng malapit ang damdamin ko sa batang iyọn. {W Angela 3.3}. karamdaman {N}. ... tandạng pagsumpọng ng karamdaman ni Amạ. {W Dayuhan 3.6}. | |
| pakiramdạm {N}. | |
| Anọ ang pakiramdạm mo?
Kayạ namạn ibạng-ibạ ang pakiramdạm ko nang
araw na iyọn. {W Damaso 4.2}. Pakiramdạm na lamịg. pakiramdamạn {DT10/ft|fg} {7-9.2 (4)}. ... pinakiramdamạn ko kung may maririnịg akọng tinig at kalabọg. {W Angela 3.10}. | |
| maramdamin {U}.
Maramdaming tao. kadamdamin {U}. Kadamdaming kaibigan. |
| Mga Karamdaman at Sakit. | ||
| alipungạ. altapresyọn. anạn. anayo. balạt na nasunog. bali. bangkukang. beki, biki. bulating askaris. bulutong. bulutung-tubig. buni. dulot. galịs-aso. galos. hadhạd. hapdị. |
hika. hilo. kabag. katị. kirọt. kulani. lagnạt. langịb. luga. lula. luslọs. magạ. nana. pagtatae. pagdurugọ. pagtitibị. pampaihi. panlanggạs sa sugat. |
pigsạ. pilạy. pulạ. pulikat. rayuma sakịt. sinat. singạw. sipon. sugat. tagihawat. tigdạs. tisis. trangkaso. tuyọ. ubọ. |
| dami. | {X/N} Pangngalan |
| Anọng dami ng pagkaing
nasisira sa bahay na iyọn! dumami {DT00}. Dumarami taụn-taọn ang mga mag-aarạl. magparami {DT00+01/fh|fg}. Ang mga taong nanggagaling sa lalawigan ang nagpaparami sa mga mamamayạn sa Maynila. karamihan {N}. Karamihan sa mga tao. Karamihan ng mga tao. nakararami {N}. Pasiyạ ng nakararami. sa karamihan {TA N}. Mga guro sa karamihan. maramihạn {N/marami+an?} Gr. marami {L.TK/E, U}. Maraming bata. Maraming sasakyạn sa daạn habang oras na tuktọk. napakarami, maraming-marami {L.TK/E, U}. Napakaraming tanọng ang bata. | |
| Mga Dami. | ||
| angkạn. barkada. buwịg: saging, lansones dami. karamihan. grupo. kawan: kambịng, tupa, ibon klase. |
koponạn. kulumpọl. kumpọl: prutas, bulaklạk, dahon kumpọl ng ubas. kuyog: laywạn, pukyutan lipon. |
lupon. pangkạt. pulutọng. pumpọn: prutas, bulaklạk, dahon uri. |
| damịt. | {X/N} Pangngalan |
| Hindị akọ katulad
ng ibạng bata na may magagarang damịt.
{W Material Girl 3.2}. manamịt {DT00/mang+damit}. Ganitọ silạ manamịt at magsalitạ: Hey yo! {  Abeleda}. |
| Mga Damit. | |
| balintawak. baro. barong. Hemd/Jackett bestida. bonete. kamiseta . kamisadẹntro. kimona . korpịnyo. mẹdyas. pạlda. pandọng. |
pantalọn. panwelo. panyọ. payong. salawạl. sạndo. sapatos. saplọt. saya. sombrero. tapị. tẹrno. tsinelas. |
| bulak. husi. lana. maọng. pelụs. seda, sutlạ. |
datig. lukbutan. sinulid. tagpị. |
| damọ. | {X/N} Pangngalan |
| damọ (1):: Isạng pamịlyang
halạman (Poaceae) ang mga
damo. May mahahaba at makikitid na
dahon ang mga damo. damọ ?? (2) 
sukal na halaman,
sukal na damọ)::
Kahit anọng halaman na hindị
kanais-nais ng magsasakạ o hardinero.
Gamasin mo ang mga damọng tumutubo sa
palayan (damọ (1) ang palay!).  Gamasin mo ang sukal na halamang
tumutubo sa palayan.damọ ?? (3)
halamang-gamọt.damuhạn. Gustọ namin maglarọ sa damuhạn. | |
| damot. | {X} Ugat ng salita |
| madamot, maramot {U}. At 'wạg kang madamot dahil tatlọ na lang namạn ang kailangan namin! {W Gubat 3.5}. | |
| dampạ. | {X/N} Pangngalan |
| dampọt. | {X} Ugat ng salita pulot |
| damputịn, dumampọt. Dinampọt ng bata ang batọ. | |
| [danas]. | {X/N} Pangngalan |
| dumanas, magdanas {DT10}. danasin {DB10}. Kahit na akọ ay lumakị sa hirap, hindị ko kailanmạn dinanas ang ganitọ kasaklạp na buhay. {W Damaso 4.4}. makaranas {DT10}. ... isạng babaeng nakaranas na ng mga unọs sa buhay. {W Nanyang 3.1}. maranasan {DB10}. Naranasan kong humingị ng limọs, kumain ng panịs at ipagtabuyạn ng malilinis na tao. {W Damaso 4.4}. karanasạn {N}. makadanas {U} F. | |
| dangạl. | {X/N} Pangngalan |
| Mahalagạ sa tao ang kanyạng dangạl.
. karangalạn {N}. marangạl {U}. Mayroọn silạng marangal na hanapbuhay. | |
| daniw. | {X} Ugat ng salita |
| daniw {U}. karaniwan {N}. Iyạn ang karaniwan ngayọn. karaniwan, pangkaraniwan, karaniwạn, pangkaraniwạn {U}. Halaman, karaniwang mulạ sa genus Vitis. Karaniwang kasuutan. Sa karaniwang oras. Karaniwang mga mamamayạn. pangkaraniwan {A}. Pangkaraniwa'y dumaratịng siyạ sa oras. di-karaniwan, di-pangkaraniwạn {U} . | |
| dapạ. | {X/DT} Ugat ng salita |
| dumapạ {DT01}.
Dumapạ siyạ sa lupa.
Dumapạ ka at nang mapalo kitạ sa
puwịt. dapạ {X/DT}  } =
dumapạ. Dapạ ka at nang mapalo kitạ sa
puwịt.madapạ, marapạ, maparapạ {DB00/ft?DT00/fg} {7-3.5.1}. Naparapạ siyạ sa dilịm. magkandarapa {DT00/fg} {7-8.2} !!. "Hay nakụ, ang tao nga namạn bạsta dollars, nagkakandarapa!" naibulọng ko sa aking sarili. {W Piso 3.1}. nakadapạ, nakarapạ {U}. Nakadapạ siyạ sa lupa. | |
| dapat. | {X/AH}} Pang-abay na pangmarahil |
| dapat {AH}/NN} {10-4.1.3}. Dapat akọng umalịs
ngayọn upang magtrabaho. Ngunit hindị dapat pansinịn iyọn,
naisaloọb ko. {W Dayuhan 3.9}. Hindị raw dapat sinasayang ang pagkain.
{W Ambrosio 2006 1.3.2}. dapat {U}  {10-4.3}.dapat ṣna {AH}/NN} {10-4.1.3}. Dapat sana akọng umalịs pero hindị puwede. karapatạn {N}. Karapatạng bumoto. Karapatạng maunạ. marapat {U}, nararapat {U?J/DT00}. karapat-dapat {U}. Siyạ ang karapat-dapat na huṃwak sa tunkulin iỵn. karampatan {U, N?}. May karampatang parusa ang bawat isạ sa mga prutas na hindị dumatịng. {W Prutas 3.5}. | |
| [dapo]. | {X} Ugat ng salita |
| dapo (2) {N}. dapo (3) {N}. dapuan {DB10/fn|fg}. Takpạn mo ang pagkain para huwạg dapuan ng langaw. Dinap̣an siyạ ng trangkaso. | |
| darạk. | {X/N} Pangngalan |
| dasạl. | {N/Es} Espanyol |rezar| |
| magdasạl {DT00}. Nagdadasạl tayo sa simbahan. | |
| dati. | {X/U} Pang-uri |
| Siyạ ay isạng dating katulong
namin. Isạng
dating mag-aarạl. Bumalịk
kamị sa dating daạng aming dinaanạn. datihan {N,U}. parati {A}. Parati siyạng hulị sa mga pulong. | |
| [hirati] . | |
| hiratị {U}.
Hiratị na siyạng matulog nang maaga. mahirati {DT01}. hiratihin {DB11/ft|fg|fn} {6-3.2.6 (3)}. Huwạg mong hiratihin ang iyọng tainga sa pakikinịg ng tsismịs. | |
| datig (1). | {X/N} Pangngalan |
| magdatig {DT01}, datigan {DB10}. padatigan {DB10}. | |
| [datig (2)]. | {X} Ugat ng salita |
| karatig {U}. Mga karatig na
bayan. magkaratig {U}. | |
| datịng. | {X} Ugat ng salita |
| dumatịng {DT01}. Dumatịng sa
akin kahapon ang iyọng sulat. datnạn {DB10/fp|fg}. Dinatnạn ng maraming kahirapan ang matandạng lalaki. datnạn {DB10}. makaratịng {DT01/fg|fn}. Hindị pa akọ nakaratịng sa Davao. maratịng {DB10/ft|fg}. Ibig niyạng maratịng ang lahạt ng mga bansạ sa Europa. madatnạn {DB10}. Palagi kitạ nadadatnạn na natutulog. . kahinatnạn {DB00?10} |ka+hing+dating+an| {7-7.2}. Dumi ang kahihinatnạn ng ipis. {N/DB/H}. Pagdatịng ng ipis ang kahihinatnạn ng karumihạn sa bahay. Mịnsan gustọ ko na siyạng sisihin, ngunit walạ rin namạng kahihinatnạn ang pagsisi sa ibạ at sa sarili. {W Damaso 4.4} . magdatingan {DT00/fr} !! {7-8.2}. pagdatịng {ND}. Hindị niyạ napansịn ang pagdatịng ng kọtse. | |
datnạn → datịng.
daungan → duọng.
| datu. | {X/N} Pangngalan |
| daw, raw {14-2.5.1}. | {A/EC} Pang-abay |
| Linisin mo raw ang sahịg. Kaya mo daw dalhịn yung supot. {11-5.3}. | |
| daya. | {X} Ugat ng salita |
| mandaya {DT00/fg/mang-}.
Nagawạ niyạng mandaya. magdaya, dayain. Dinaya silạ ng di-tapạt na pangako. magdayaạn {DT00} !! {7-8.2}. makapandaya {DT00/fg/makapang-} {7-3.4}. Nakapandaya siyạ sa negọsyo. madaya {U}. Walạng timbangang madaya sa palẹngke. | |
dayap Citrus aurantifolia.  |
{X/N} Pangngalan |
| dayo. | {X} Ugat ng salita |
| dayuhan. Mga wikang dayuhan. Sa mga dayuhang bansạ nagsasalitạ ng mga wikang dayuhan. | |