Tulong sa Paggamit ng Kompyuter
Mga paksang pangkalahatan
Babala Warning.
- Upang umiwas sa gawang bihira ay may babala ang palatuntunan.
- Bago gawin nang bihira, darating ang isang maliit na bintanang may tanong. Maaaring sagutin: Gustong ituloy (O.k.), Bumalik (Cancel) o Ayaw ituloy. Pag hindi pa iniimbak ang pagbabago, maaaring sagutin: Iimbak muna (Save) , Tapunin ang pagbabago (Discard) o Bumalik (Cancel).
Bintana Window.
- Pag "binubuksan" ang isang palatuntunan ay gagawin ng kopyuter ang isang bagong bintana sa ibabaw ng ibang bintana.
- May pamagat ang bawat bintana. Inihuhudyat ito kasama ang pangalan ng palatuntunan sa unang hanay sa itaas ng bintana.
- Sa ibaba ng larawanan may maliliit na pitak ng lahat ng bintanang bukas. Unang mga titik ng pamagat ng mga bintana ang sinusulat doon. Pindot W doon upang dalhin sa harapan ang isang bintana.
- Pag mas mahaba o malapad ang bintana kaysa sa larawanan ay maaaring galawin ang bintana sa pamamagitan ng panlulon (scroll bar). Ito'y sa kanan at sa ibaba ng bintana at maaaring kilusin ng pagong o ng tipaang palaso.
- May tatlong ibang paraan upang patayin (Close) ang isang bintana:
(1) Pindot W sa pulang kuros sa kanan na itaas. Piliin ang tamang kuros ng bintanang gustong patayin (at saka papatay ka ng ibang bintana).
(2) Pindot N sa unang hanay sa itaas ng bintana, darating ang isang kahon, doon maaaring patayin.
(3) Pindot N sa pitak na may pamagat ng bintana sa ibaba, darating ang isang kahon, doon puwedeng patayin. - Puwedeng Palakihin (Maximize), Lipatin, Itago (Minimize) ang isang bintana. Halos katulad ng Patayin ang paraan sa Palakihin at Itago. Dapat mas maliit sa larawanan ang bintana upang lipatin; pindot W sa unang hanay sa itaas at hilahin ang bintana sa lugar na gugustuhin. Hindi na patay ang isang bintanang itinago; maaaring ipakita ulit kung pindot W ang maliit na pitak nito sa ibaba.
- Maaaring palitan ang bintana sa larawanang buo
(full screen). Itinago na ang mga hanay
na may pitak at sulat. Maganda ang tanawin kahit minsan mahirap na ibalik sa karaniwang
bintana. Kung hindi mo alam kung paano gawin ito, subukin ang susunod:
(1) Pindot W (o N).
(2) Itipa ang Esc isa o ilang beses.
(3) Hindi magaling ang pagpatay ng kompyuter kung bukas pa ang bintana ng isang palatuntunan.
Desktop 'Ibabaw ng hapag-sulatan'.
- Isang bintana upang magharap ng ilang palatuntunan ang desktop.
- Pindot W upang buksan ang isa sa mga palatuntunan.
Internet.
- Pandaigdig na pamamaraan ng pakikipagtalastasan ang Internet. Maraming panglingkod (Server) ang nagkakabitan sa isang sapot (Web).
- Upang gamitin ang Internet ay kailangan ang isang pagpasok (Access), puwede sa linya ng telepono o walang-kawad (Wireless). Galing sa isang tagahanda (Provider, halimbawa Smart) ang pagpasok.
- Maraming lugar web (Website) ang internet. Bumubuo ng isang pahina o ng isang pangkat ng pahina ang bawat lugar. Tinatawag na pahinang tahanan (Homepage) ang unang pahina ng lugar. Kung bubuksan ang isang lugar dapat alamin ang tirahan nito.
- Sa bintana ng palatuntunang web (karaniwang Mozilla Firefox) ay dapat itipa sa isang pitak na nasa itaas ng pahina ang tirahan sa panglingkod (URL, halimbawa: www.germanlipa.de) o ang talaksan sa tirahang ito (halimbawa: www.germanlipa.de/filipino/sy_J.htm) .
- May isang karaniwang tanda ng pagpasok sa Internet na http://; hindi kailangang itipa. Kung gustong gamitin ang ibang pagpasok ay dapat itong itipa (halimbawa: https://banking. ...).
- Katangian ng Internet ang mga Pagkakaugnay (Link). Sa bintanang Internet, may mga lugar ng Pagkakaugnay. Ito'y maaaring isang salita (karaniwan may tanging kulay o salungguhit) o isang retrato. Kung ginagalaw ang panturo doon, nagiging hugis kamay ang panturo. Kung pindot W doon, pinapalit ang bintana (o binabuksan ang isang bintanang nadagdagan) upang mabasa ang bagong laman. Upang bumalik, pindot W ang Palasong Kaliwa sa itaas ng bintana (o patayin ang bintanang nadagdagan).
Kahon at pitak
Boxes.
- May mga pook sa bintana na maaaring pindutan N upang buksan ang isang kahon.
- Ang kahon ay nagkakaroon ng ilang pitak na may mapagpipilian para sa iba't ibang gawa.
- Pindot W upang piliin sa loob ng isang kahon.
- Kung mali ang pagbukas ng kahon: Pindot W lampas na kahon upang patayin ang kahon.
Kompyuter Computer 'pantuos'.
- May tatlong bahaging saligan ang bawat kompyuter: Pantuos ('CPU'), larawanan at palatipaan/pagong.
- Desktop 'nasa ibabaw ng hapag-sulatan': Nasa ibabaw ng lamesa (bukod-bukod ang pantuos, palatipaan at larawanan).
- Laptop 'nasa ibabaw ng kandungan': Nasa loob ng katawan ang pantuos, nasa ibabaw nito ang palatipaan at nasa loob ng takip ang larawanan.
- Panglingkod (server): Malaking kompyuter na ikinakabit sa Internet. Doon ang mga talaksang Internet. Puwedeng ipakiusap ang anumang panglingkod na padalhan ng isa o isang grupo ng talaksan ang kompyuter mo upang makita ito. May pangalan ng tirahan (URL) ang bawat tirahan sa panglingkod (halimbawa: germanlipa.de).
- Maaaring gamitin ang kompyuter Nakakabit (on-line) at Di-nakakabit (off-line). Pag di-nakakabit ay maaaring gamitin ang mga palatuntunang at mga talaksang nasa kompyuter lang. Pag nakakabit ay maaaring abutin ang buong lamang pandaigdig ng Internet (pati Koreo).
Koreo webmail.
- Ginanagmit ang salitang Koreo (E-mail) para sa pamamaraan at para sa mga liham nito.
- Kailangan ng mga kasapi ng Koreo ang isang hulugan at isang tirahang Koreo.
- Karaniwang paraan upang gamitin ang Koreo (webmail ang tawag dito): Nasa lugar web (website) ng isang kumpanya (halimbawa Yahoo) ang karaniwang paggamit. Dapat gamitin ang tirahan nila upang tumanggap at magpadala ng sulat. Puwede ding magpadala ng sulat sa tagatanggap na may tirahan sa ibang kumpanya.
- Hulugan (hulugan ng mga sulat, buson, Mailbox) ang tawag sa isang imbakan sa panglingkod ng kumpanya. Kahit sino ang maaaring magpadala ng liham sa hulugan; may-ari ng hulugan lang ang maaaring tumanggap ng mga liham (maaaring basahin at iimbak pati ng kumpanya ng webmail ang sulat mo para sa kanilang paggamit).
- May tirahang Koreo ang bawat kasapi ng Koreo. Pangalan (o palayaw o katulad nito) ng kasapi at pangalang ng panglingkod ang mga bahagi ng tirahang Koreo. Sa pagitan ng dalawa ay dapat ang @ (at, 'Klammeraffe = Unggoy na humahawak').
- May tatlong bagagi ang isang liham (E-mail):
(1) Tirahan ng tumatanggap.
(2) Paksa ng liham. Ipapakita ang paksa sa mga talaan ng liham.
(3) Laman ng liham. Maaaring idagdag sa dulo ng laman ng liham ang pangalan mo, bilang ng selpon mo atpb., maganda ito para sa tagatanggap. - Hindi padalhan ng liham ang tumatanggap. Dapat niyang kunin ito sa hulugan niya sa pamamagitan ng palatuntunang Koreo sa kompyuter niya. Kung hindi niya bubuksan ang hulugan niya ay hindi niya tatanggapin ang sulat mo!!!
- Upang gamitin ang webmail:
(1) Buksan sa Firefox ang website ng kumpanya mo.
(2) Ipasok mo ang tirahan mo at ang password mo.
(3) Puwedeng basahin, sagutin o patayin ang natanggap na sulat.
(4) Puwede ding sulatin ang bagong sulat (dapat alamin ang tirahan ng tagatanggap). - Iba ang "tunay" na e-mail sa tanging palatuntunan (halimbawang Thunderbird).
Larawanan Display screen.
Pagong Mouse 'daga'.
- Sa pamamagitan ng pagong maaaring pakilusin ang panturo sa larawanan.
- Kilusin ang panturo sa lugar na ginugusto; karaniwang may tanging kulay kung nandoon ang panturo.
- Mga pindot (click, 'lagitik'):
Pindot W (left click): Pagpindot sa kaliwa. Karaniwang gawa.
Pindot WW (doubleclick): Pagpindot sa kaliwa dalawang beses (mabilis). Minsan kailangan sa halip ng Pindot W.
Pindot N (right click): Pagpindot sa kanan. Tanging gawa, halimbawa: buksan ang isang kahon. - Hilahin (Drag and Drop) ang tawag sa: Pindot W, Manatiling pindutin, Pumunta sa lugar na ginugusto, Kalagan doon.
- Iwasan ang maling pindot; mabilis at di-sinisadyang nangyayari ang Pagkokopya o Pagpatay ng talaksan o talaan.
Palatuntunan Programme.
- Ginagamit ang palatuntunan upang ipatupad ang mga gawang ginugusto ng gumagamit ng kompyuter (halimbawa: Mozilla Firefox upang hanapin ang isang pahina sa Internet at ilarawan ito sa larawanan).
- Makikita sa desktop ang mga palatuntunan. Upang buksan ang desktop, sa kaliwang ibabang sulok ng larawanan may maliit na larawan sa desktop, pindot W doon.
- Upang buksan ang palatuntunan, pindot W sa pitak ng palatuntunan sa desktop.
- Upang buksan ang palatuntunan, maaaring pindot W ang maliit na kahong >> sa ibaba. Darating ang pitak na may talaan ng palatuntunan.
- Mas mabilis at magaling ang gawa ng kompyuter kung pinatay ang palatuntunang di-kailangan.
- Bago patayin ang kompyuter, sana'y patayin ang bintana ng lahat na palatuntunang binuksan.
Panturo Cursor.
- Napakaliit na larawan sa ibabaw ng larawanan ang panturo.
- Ang panturo ay puwedeng hugis palaso, kamay, katulad ng malaking titik na I o iba pa.
- Kinikilos ng pagong ang panturo.
- Tingnan sa Pagong kung paano gamitin ang panturo.
- Pag nawala ang panturo (pag lampas sa larawanan) ay puwede itong kumikilos sa itaas na kaliwa. Doon makikita.
Talaksan File.
- Nasa mga talaksan ang kabatirang nasa loob ng kompyuter.
- May talaksan na palatuntunan.
- May talaksan na pangnilalaman. Doon ang nilalaman ng mga retrato, tugtog, sulat atbp.
- May ngalan ang bawat talaksan. Tangi ang unang bahagi ng ngalan; inilalarawan ng pangalawang bahagi ang uri ng talaksan. Sa pagitan nito may tuldok.
- Ilang uri ng talaksan: .jpg .gif = retrato; .txt = simpleng sulat; .mp3 = tugtog; .htm = pahina sa web.
- May ilang imbakan ang computer. Nasa loob ng kompyuter ang imbakang C:. Puwedeng magkabit ng balahan sa labas na kompyuter (D: E: ...); karagdagang imbakan ang mga balang nasa loob nito (halimbawa: maliit na balang SD).
- Maraming talaksan sa compyuter. Upang ayusin ito ay ginagamit ang mga talaan (directory). Nasa isang talaan puwedeng ilagay ng mga talaksan o ibang talaan. Sa gayon, may pagkakaayos ng lahat ng talaksan (katulad ng isang angkan ng mga taong may nuno, anak, apo, kapatid atbp.). Ang puspusang ngalan ng talaksan ay binubuo ng imbakan, (mga) talaan, ngalan (halimbawa: C:/talaan_taas/talaan_baba/ngalan.uri o C:/Rowena/pahinang_html/pamagat.htm
- Karaniwan, puwedeng baguhin ang tanging bahagi ng ngalan. Bawal ang pagpalit ng uri ng talaksan.
- May palatuntunan upang baguhin ang nilalaman ng talaksang sulat (OpenOffice, Sulat-lang.) at ng taksang retrato.
- Puwedeng Buksan (Open) ang talaksan na pangnilalaman. Depende sa uri ng talaksan, hinahanap ang isang palatuntunan at saka tinutupad nito ang nilalaman (halimbawa: retrato, tugtog, pagdala ng e-mail).
- Sukat ng "haba" ng talaksan ang Byte. May 20 hanggang 500 kB (1 kiloByte = 1000 Byte) ang isang retrato, may mga 4 MB (1 MegaByte = 1 000 000 Byte) ang isang tugtog.
Tipaan Key.
- Nasa palatipaan (keyboard) ang mga tipaan.
- May apat na tanging tipaang palaso (itaas, ibaba, kaliwa, kanan). Halos katulad ng pagkilos ng pagong ang paggamit nito.
- Ginagamit namin ang pandiwang itipa para sa pagpasok ng kabatiran sa isang pitak ng bintana (at ginagamit ang pandiwang pindutin para sa pagong).
Tux.
Isang ibong pen-gwin (penguin) na may palayaw na Tux ang wisit ng Linux. Ninong niya si
Linus Torwalds na lumikha ng Linux sa Finland noong 1991.
Ilang palatuntunang mahalaga
Palatuntunan: Firefox
'Tumanggong na
alab'.
- Palatuntunan para paggamit ng Internet.
- Kung gustong makita ang isang talaksang sa loob ng sariling kompyuter ay puwede itong hanapin sa isang pitak na may sulat na Talaksan (File) sa itaas ng bintana ng Firefox. Pindot W doon, darating ang isang kahon, pindot W sa Buksan Talaksan (Open File), darating ang isang buod ng angkan ng mga talaksan, piliin ang talaksang ginugusto (karaniwang .htm).
- May pahinang tahanan (Homepage) ang palatuntunang Firefox. Ito ang unang pahinang ipapakita kung bubuksan ang Firefox. Kung naligaw ka sa Firefox, pindot W sa maliit na bahay sa ikatlong hanay upang umuwi sa pahinang tahanan. Maaaring pahinang tahanan pati ang lugar web na binuksan.
- Kung gustong buksan ang isang talaksang sa loob ng sariling komputer ay puwede itong hanapin sa pitak sa itaas ng bintana (File - Open).
Palatuntunan: Patnugot ng Talaksan
File Manager.
- Palatuntunan upang isaayos, lipatin, kopyahin at patayin ang mga talaksan at talaan.
- Pahinang Work sa Desktop, saka pindot W Patnugot ng Talaksan (File Manager).
- May dalawang bahagi ang bintanang Patnugot ng Talaksan.
- Nasa bahaging kaliwa ang angkan ng lahat ng talaan (hindi nakikita doon ang mga talaksan). Sa itaas ang nuno ng angkan, Sa Atin (My Home) ang pangalan niya. Sa ilalim niya ang anak niya.
- Sa bahaging kaliwa may maliliit na pitak sa harap ng pangalan ng talaan.
Kung may Plus sa loob nito, may anak pa ang talaan. Pindot W upang ipakita ang
anak.
Kung may Minus sa loob nito, ipinakikita na ang anak. Pindot W upang itago ang anak. Kung walang kahon sa harap ng talaan, wala itong talaang-anak (maaaring may talaksan). - Itago ang anak ng talaang hindi kailangan upang paiksiin ang bahaging kaliwa.
- Upang makita ang laman ng isang talaan, Pindutin W sa pangalan nito sa bahaging kaliwa. Palagi buksan ang mga talaan ganito (at hindi sa pamamagitan ng bahaging kanan).
- Sa bahaging kanan, itinatala ang lahat ng talaan at talaksang nasa loob ng talaan (pangalan nito ang ipinapakita sa unang hanay ng bintana).
- Sa bahaging kanan, maaaring markahan ang isang talaksan. Kung Pindot N sa pitak ng
talaksan, bubuksan ang isang kahon. Pindot W sa isang pitak upang tuparin
ang isa sa sumusunod na gawa:
(1) Buksan (Open) ang talaksan.
(2) Lipatin (Cut) o Kopyahin (Copy). Pumunta sa bagong talaan at tapos Ilagay (Paste) doon ang talaksan (pag walang Ilagay ay baka nawala ang talaksan). Pagkatapos nang paglipat, nawala ang talaksan sa lumang lugar; pag pagkokopya mayroon pa doon.
(3) Patayin (Delete) ang talaksan.
(4) Baguhin ang ngalan ng talaksan (Rename). Huwag palitan ang uri ng talaksan.
Palatuntunan: Patnugot ng Tugtog na
Winamp ('Music Manager').
- Palatuntunan upang tumugtog ng isa o maraming tugtog.
- Buksan mo ang Winamp. May dalawang maliit na bintana: WINAMP at WINAMP PLAYLIST.
- Gamitin ang WINAMP PLAYLIST muna.
(1) Kung gusto mo patayin ang talaang-tugtog (playlist) na luma: Pindot W PlayListe sa kanan-baba, pindot W NeueListe (talaang bago). Nawala na ang talaang luma.
(2) Pindot W +Datei sa kaliwang-baba. Pindot W +Verz kung gusto mo ng talaan ng maraming tugtog. Sa bagong bintana piliin ang talaang ginugusto. Pindot W OK upang ipasok ang talaan bilang talaang-tugtog.
(3) Puwedeng dagdagan ang iba pang (mga) talaan.
(4) Bagong tugtog ang puweding pindutin WW upang patugtugin ito agad. - Kung maayos ang WINAMP PLAYLIST, pumunta sa WINAMP.
(1) Pindot W |> (Abspielen) upang patugtugin ang unang tugtog.
(2) Kung buhay ang ZUFALL ay may halo-halo ng pagkakasunod ng tugtog.
(3) Kung buhay ang larawan na may maliit na palaso ay ulitin ang talaang-tugtog. - Kung nawala ang WINAMP PLAYLIST, pindutin N ang salitang WINAMP na nasa itaas, saka pindutin W Playlist Editor.
Palatuntunan: Sulat-lang
Text editor.
- Palatuntunan upang sulatin at basahin ang "payak" na mga sulat na may uring talaksang .txt .
- Itinago ang palatuntunang ito. Hindi maaaring buksan ito sa Desktop.
- Kung gusto mong sumulat ng isang bagong payak na sulat:
(1) Work sa Desktop, saka pindot W Patnugot ng Talaksan (File Manager). Makita doon ang talaan My Documents - My Office - talaksan_txt. Buksan ang talaksang walang_lamang.txt.
(2) Pindot W Talaksan (File), pindot W Iimbak Bilang (Save as), itipa ang gusto mong ngalan ng bagong talaksan sa pitak na Ngalan ng Talaksan. Huwag palitan ang tuldok at ang sumusunod na titik na txt!!! Pindot W Iimbak (Save).
(3) Dapat nasa unang hanay ng bintana ang bagong ngalan ng talaksan mo. Sulatin ang gusto mo. - Kung gusto mong sulatin sa o isaayos ang isang talaksang mayroon na, hanapin ito sa Patnugot ng Talaksan (File Manager). Huwag makalimutang iimbak pagkatapos ng gawa mo.
- Maaaring buksan ng ibang uri sa tulong ng Sulat-Lang. Piliin Buksan sa Tulong ng (Open With).